Olam xronologiyasi

Olamning rivojlanish tarixi. Katta portlash nazariyatidan boshlab hozitgi kungacha

Olamning Katta Portlashdan boshlab (chap tarafdan boshlab) va hozirgi kungacha rivojlanishi.

Olam xronologiyasi — bu Katta Portlash nazariyasiga ko`ra olamni qanday tuzulishi haqida tarixi va kelajagidir. Bu nazariya tasviri Olamning Plank davridan boʻshlab rivojlanishidan va hozirgi vaqtda qandayligini tasvirlaydi, hozirdaeng ommalashgan modellardan biridir. Olamning model nazariyasi Katta Portlash deb ommalashgan. 2015-yilda rivojlanish 13.799 ± 0.021 milliard yil oldin boshlangani haqida qabul qilndi. Olamning rivojlanishini 3-davriga boʻlish maqul.

Vaqt	Davr	Voqea	Hozirgi kundan oʻtgan vaqt
0	Кosmologik singularligi	Katta portlash.	13,7 mlrd
0 — 10−43 с	Planck davri	Boʻlaklarni paydo boʻlishi.	13,7 mlrd
10−43 — 10−35 с	Buyuk birlashish davri	Gravitatsiyaning elektrokuchsiz va kuchlilar oʻzaro tasiridan ajranilishi. Ehtimol Magnit monopolining yaralishi. Buyuk birlashuv emirilishi.	13,7 mlrd
10−35 — 10−32	Inflatsiya davri	Olam oʻzining eksponensional tarizda radiusini koʻp tartibda oshiradi. Kvant fluktuatsiyasi dastlabki tuzulishi kengayip ketadi, bu Olamning yirik masshtabli tuzulishiga olib keladi.. Takroriy isish.	13,7 mlrd
10−32 — 10−12 с	Elektrokuchsiz davri	Olam Kvark-Gluon plazmasi, leptonlar va foton, W va Z bozonlari, Higgs bozoni bilan toʻlib ketgan. Supersimmetriyaning buzulishi.	13,7 mlrd
10−12 — 10−6 с	Kvark davri	Kuchsiz quvvatni simmetriyasi buzulishi, hamma toʻrt mustahkam oʻzaro tasirlarning ayrim holda mavjud boʻlishi. Kvarklar hali adronlarga birlashmagan. Olam Kvark-Gluon plazmasi, leptonlar va fotonlar bilan toʻlgan.	13,7 mlrd
10−6 — 100 с	Adron davri	Adronizasiya. barion-antibarion juftlar Annigilyasiyasi. CP-buzulishi tufayli kam barionlar qoladi va antibarionlar koʻpayadi (около 1:109).	13,7 mlrd
100 sekund — 3 daqiqa	Lepron davri	Lepton-anrilepton juftlar Annigilyasiyasi. Neytronlarning qismi buzulishi. Neytrino moddasi shaffof boʻladi.	13,7 mlrd
3 daqiqa — 380 000 yil	Proton davri	Geliyning nukliosintezi, deyteriya, litiy-7 kuzatilishi (20 daqiqa). Modda issiqlikdan baland turishni boshlaydi (70 000 yil), bu olamning kegayish oʻzgarishlariga olib keladi. Davrning oxirida (380 000 yil) vodorod qayta tiklanishni boshlaydi va fotonlar uchun issiqlik tarqalishidan Olam shaffof boʻlib ketadi.	13,7 mlrd
380 000—550 mln yil	Qorongʻu davri	Olam vodorod va geliy, relikt tarqalishi, atom vodorodning 21 sm toʻlqin tarqalishi bilan toʻlgan. Yulduzlar, Kvazarlar va boshqa yorqin manbaylar yoʻqdir.	13,15 mlrd
550 mln — 800 mln yil	Reionizatsiya	Birinchi yulduzlar, kvazarlar, galaktikalar paydo boʻlishi. Yulduzlar va kvazarlar vodorod yorigʻligi reionizatsiyasi.	12,7 мlrd
800 mln yil — 8,9 mlrd yil	Moddalar davri	Yulduzlar bulutini paydo boʻlishi, bu Quyosh sistemasini paydo boʻlishiga opkeldi.	4,8 mlrd
8,9 mlrd yil — 9,1 mlrd yil		Quyosh sistemasida Yer va boshqa sayorallarning paydo boʻlishi, jinslarning qotishi.	4,6 mlrd

Katta portlashning grafik silsilasi

Andoza:Main Katta portlash nazariyasiga binoan vaqt boshlanishidan Qorongʻu davrigacha voqealar xronologiyasini koʻrsatadi.

Bu yerda logarfmik shkala ishlatilib, unda soniya oʻrniga $10\cdot {\log }_{10}$ soniya berilgan. Masalan, bir mikrosoniya — $10\cdot {\log }_{10}0.000001=10\cdot (-6)=-60$. Shkaladagi -30 belgisini oʻgirish uchun $10^{-\frac{30}{10}}=10^{-3}=0.001$ soniya = bir millisoniya deb hisoblash kerak. Logarifmik shkalada har bir qadam avvalgisidan oʻn marta uzunroqdir.

<timeline> ImageSize = width:720 height:1000 PlotArea = left:40 right:256 bottom:75 top:75

Colors =

 id:period1  value:rgb(1,1,0.7) # light yellow
 id:period2  value:rgb(0.7,0.7,1) # light blue
 id:events   value:rgb(1,0.7,1) # light purple
 id:era1     Value:yellowgreen
 id:era2     value:lightorange
 id:time1    Value:coral
 id:time2    Value:lavender

DateFormat = yyyy Period = from:-430 till:155 TimeAxis = format:yyyy orientation:vertical # order:reverse does not work ScaleMajor = unit:year increment:10 start:-430 # second ScaleMinor = unit:year increment:2 start:-430

AlignBars = justify

BarData =

 bar:Clock
 bar:Era
 bar:Dummy3
 bar:Periods
 bar:Dummy4
 bar:Events

TextData =

 fontsize:M
 pos:(240,75)
 text:Planck davri
 pos:(250,50)
 text:Katta portlash
 pos:(20,50)
 text:"0: Chiziqli vaqt"
 pos:(10,980)
 text:"Logarifmik vaqt:"
 text:"10 · log10 soniya"
 pos:(154,946)
 text:"KEYIN"
 pos:(117,931)
 text:Yulduzlar shakllanishi
 pos:(245,950)
 text:"Reionizatsiya"

LineData =

 layer:front
 at:123  frompos:358 tillpos:369   width:0.5  # Matter domination
 points:(369,878)(402,800)  width:0.5
 points:(402,800)(413,800)  width:0.5

PlotData=

 textcolor:black  fontsize:M

 width:53
 bar:Clock  color:events  align:right  shift:(28,3)  mark:(line,teal)
 at:-120 text:"Bir pikosoniya"
 at:-90  text:"Bir nanosoniya"
 at:-60  text:"Bir mikrosoniya"
 at:-30  text:"Bir millisoniya"
 at:0    text:"Bir soniya"
 at:36   text:"Bir soat"
 at:75   text:"Bir yil"
 at:105  text:"Bir ming yil"  shift:(43,3)
 at:135  text:"Bir million yil"

 width:53
 bar:Era  mark:(line,white)  align:center  shift:(0,0)
 from:-430  till:135  color:era1  text:"Ibtidoiy era"

 width:53
 bar:Dummy3

 width:158
 bar:Periods  align:center  shift:(0,0)  mark:(line,white)
 from:-430 till:-360 color:period1  text:Buyuk birlashish davri
 from:-360 till:-120 color:period2  text:Elektrokuchsiz davri
 from:-120 till:-60  color:period1  text:Kvark davri
 from:-60  till:0 shift:(-40,0) align:left  color:period2  text:Adron davri
 from: 0   till:23   color:period1  text:Lepton davri
 from: 23   till:131  color:period2  text:Foton davri
 from:131  till:155  color:period1  text:"Qorongʻu davri"

 width:53
 bar:Dummy4

 width:53
 mark:(line,purple)  textcolor:black  fontsize:M
 bar:Events  color:events  align:left  shift:(30,-4)

 at:-430 shift:(30,-12) text:"Planck vaqti, nazariy eng kichik vaqt birligi, ~bungacha vaqtdagi olamni fan taʼriflay ~olmaydi. Ushbu lahzada gravitatsiya kuchi ~elektroyadroviy kuchdan ajralgan."
 at:-360           text:"Kuchli oʻzaro taʼsirdan ~elektroyadroviy kuch ajralishi."
 from:-360 till:-320 align:left shift:(-55,0) color:time1  text:"Inflatsiya davri. Olamning eksponensial kengayishi."
 at:-320  shift:(30,4) text:"Inflatsiya olamni kvark va anti-kvarklar ~bilan toʻldirganidan keyin qayta qizish."
 at:-120           text:"Kuchsiz oʻzaro taʼsir ~elektromagnit kuchdan ajralib, ~bugungi toʻrt kuch vujudga kelishi."
 at:-60            text:"Kvarklarning adronlar ichiga kirishi."
 at:-30            mark:(line,white) text:"Vodorod yadrosi shakllanishi."
 at:0              text:"Neytrinolarning boshqa zarrachalar bilan taʼsirlanishdan toʻxtashi."
 at:23 shift:(30,-11)   text:"Lepton/anti-lepton juftlar annigilatsiyasi."
 from:23  till:31  align:center shift:(0,-4) color:time2  text:"Katta portlash nukleosintezi"
 at:31 shift:(30,2)  text:"3 to 20 minutes: Geliy yadrosi shakllanishi."
 from:129 till:131  shift:(-114,-2) color:time1 mark:(line,white) text:"Rekombinatsiya"

1. at:123 shift:(30,-32) text:"70 000 yil: Materiya hukmronligi"

 at:123  mark:(line,white)  shift:(30,-83)  text:"70 000 yil: Materiya hukmronligi"
 at:131  text:"379 000 yil: Vodorod va geliy yadrolari elektronlarni ~tutib, barqaror atomlarga aylanishi. Fotonlar ~atomlar bilan kuchli taʼsirlashishdan toʻxtashi. ~Erkin qoldiq nurlanish."
 at:155  text:"100 million yil: Ilk yulduzlar charaqlashi."

</timeline>