Xalqaro tajribaviy termoyadro reaktori sahifasining manbasini koʻrish

{{Tashkilot bilgiqutisi 
|nomi = Halqaro tajribaviy termoyadro reaktori
|logo = ITER Logo NoonYellow.svg
|caption = LOGOTIPI
|tasvir = ITER participants.svg
|caption2 = ishtirokchi davlatlar
|tasvir2 = ITER Exhibit (01810402) (12219071813) (cropped).jpg
|tasvir3_tagyozuv =
|qisqartma = ITER
|turi = 
|sanoat = 
|shiori = 
|maqomi = 
|maqsadi = 
|ishga_tushgan_sanasi = 24 oktabr 2007-yil
|tan_olingan_yili = 
|tugatilgan = 
|tugatilish_sababi = 
|joylashuvi = Fransiya
|hududiy_hizmati = 
|asoschilari = '''{{CHN}}<br />{{EU}}<br />{{IND}}<br />{{JPN}}<br />{{RUS}}<br />{{KOR}}<br />{{USA}} '''<br />
|prezident =
|direktori = Bernard Bigot
|bosh_kotib =
|xoʻjayinlar =
|yetakchi_sarlavha =
|yetakchi_nomi =
|yetakchi_sarlavha2 =
|yetakchi_nomi2 =
|yetakchi_sarlavha3 =
|yetakchi_nomi3 =
|bosh_mahkamasi =
|daromad =
|aylanma_daromad =
|operatsion_foyda =
|toza_foyda =
|boyligi =
|byudjet =
|IITKI =
|ishchilar_soni =
|koʻngilli_xizmatkorlar =
|mijozlar_soni =
|aʼzolari = '''Boshqalar:'''<br />{{AUS}}<br />{{CAN}}<br />{{KAZ}}<br />{{THA}}<br />{{UK}} (under the EU’s [[Fusion for Energy]])<br />{{SUI}} (as member of [[EURATOM]])
|oʻziga_tegishli_tashkilotlar =
|vebsayti = {{url|https://www.iter.org/}}
|tili =
}}

[[Fayl:ITER-img 0237 detoure.jpg|thumb|Termayadroviy reaktor maketi (kesmasi)]]

'''ITER''' (boshlangʻich abbr. {{lang-en|International Thermonuclear Experimental Reactor}}, '''ITER''') – halqaro tajribaviy [[termoyadro reaktori]]ning loyihasi. ITERning fazifasi termoyadro reaktorining tijoriy maqsadda foydalanish imkoniyatlarini namoyish etish va bu yoʻlda uchraydigan fizik va texnologik muammolarni hal qilishdan iboratdir.

Reaktorni loyihalash ishlari yakuniga yetgan va uning qurilishi uchun [[Fransiya]]ning janubidagi [[Marsel]]dan 60 [[km]] uzoqlikdagi —[[Kadarash]] ({{lang-fr|Cadarache}}) tadqiqot markazi tanlangan. 2012-yil dekabrda '''ITER''' rahbariyati tomonidan [[mag'toka]] kompleks binosini qurish uchun fransuz-ispan konsortsiumi boʻlmish VFR bilan fuqoro-huquqiviy shartnoma imzolandi. 2013-yil may oyi holatiga koʻra reaktorosti temirbeton asosini bunyod qilish ishlari yakunlandi. Kotlavan devorlari qurilmoqda. 2013yil avgustida magʻtoka issiq kameralari uchun maydon tayyorlandi, ikkita yordamchi bino va energetik podstantsiya qurildi. Noyabrda esa magʻtoka kompleksi atrofida drenaj va yordamchi tunnellar tashkil etildi. Dekabr oyi boshida reaktorning asosiga betondan 1.5 metrlik plitalar quyish ishlari boshlandi. Beton 21x26 metrli oʻlchamdagi sektsiyalar boʻylab olti oy davomida quyiladi. Barcha sektsiyalar soni 15 tani tashkil qiladi. Bitta sektsiyani quyish oʻn soat davom etadi, keyin bir oy davomida beton qotadi. Soʻngra opalubka va armatura yechib olinib navbatdagi sektsiyaga oʻtiladi. 2014-yil 22 yanvargacha ikkita sektsiya quyildi. Bu bosqichni 2014-yil iyul oyigacha yakunlash rejalanmoqda.

Qurilish qiymati avvaliga 5 milliard yevroni, uni yakunlash ishlari 2016-yilga moʻljallangan edi. Biroq taxmin qilingan harajatlar qiymati ikki barobar oʻsdi va soʻngra tajribalar boshlanish sanasi 2020-yilga surildi.

Pervonachalno nazvanieAvval boshida „ITER“ nomi bilo obrazovano kak sokraщenie {{lang-en|International Thermonuclear Experimental Reactor}}ning qisqartirmasi edi, ayni vaqtda esa bu nom rasmiy abbreviatura hisoblanmaydi, balki [[Lotin tili|lotincha]] {{lang-la2|iter}} – „yoʻl“ soʻzi bilan ifodalanadi.

== Ishtirokchi davlatlar ==
* [[Yevropa Ittifoqi|EI davlatlari]] (barchasi bir butun boʻlib)
* [[Hindiston]]
* [[Xitoy]]
* [[Koreya Respublikasi]]
* [[Rossiya]]
* [[AQSh]]
* [[Yaponiya]]

ITER loyihasini amalga oshirish boʻyicha rossiya majburiyatlari ulushi boʻyicha <ref>{{Citation |year= |title=Russian Major Partisipants |url=http://www.iterrf.ru/en/russia/participants/ |access-date=2014-02-05 |archivedate=2012-12-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121204195034/http://www.iterrf.ru/en/russia/participants/ }}</ref> [[Kurchatov instituti]], [[Rosatom]] davlat korparotsiyasi, [[D. V. Efremov nomidagi Ilmiy-tadqiqot instituti]], [[N. A. Dollejalya nomidagi ilmiy-tadqiqot va energotexnik konstruktorlik instituti]], [[RFA amaliy fizika instituti]], [[Troitskiy innovatsion va termoyadro tadqiqotlar instituti]], [[RFanlar akademiyasining A. F. Ioffe nomidagi Fizik-texnologik instituti]], [[Neorganik materiallar Butunrossiya ilmiy-tadqiqot instituti]], [[Kabel sanoati bo'yicha butunrossiya ilmiy-tadqiqot instituti]], „Ilm va innovatsiya“ boshqaruv kompaniyasi, [[RFA Yadro fizikasi instituti SB]]lar asosiy rol oʻynaydi.

=== [[Qozog'iston]]ning ishtiroki ===
ITER loyihasida [[Qozog'iston]]ning ishtiroki<ref>[http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1012020 Qozogʻston Respublikasi Bosh Vazirining 1998-yil 22 iyuldagi № 143-r ITER kengashining 1994-yil 28 iyuldagi 6 sessiyasidagi qarori doirasida faoliyatni rivojlantirish choralari toʻgʻrisida]</ref> gi qaror asosida quyidagilar <ref>{{Citation |year= |title=arxiv nusxasi |url=http://ktm.nnc.kz/fileadmin/downloads/presentations/ktm_2003.pdf |access-date=2014-02-05 |archivedate=2015-06-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150620115847/http://ktm.nnc.kz/fileadmin/downloads/presentations/ktm_2003.pdf }}</ref> [[Qozog'iston Respublikasi Milliy Yadro Markazi]], [[Al-Farobiy nomidagi Qozog'iston Milliy instituti]] qoshidagi tajribaviy va nazariy fizika ilmiy-tadqiqot instituti, [[Qozog'iston Respublikasi Milliy Yadro Markazining yadro fizikasi instituti]], [[Ulbin metallurgiya zavodi]], [[КазНИПИЭнергопром]]<ref>{{Citation |year= |title=«КазНИПИЭнергопром»Instituti» AJ |url=http://www.knep.kz/institut |access-date=2014-02-05 |archivedate=2013-10-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131007180014/http://knep.kz/institut }}</ref>, [[Qozelektromash]] ishtirok etadi.

== Tarix ==
* [[1985]] yil noyabr. – [[SSRI]] [[termoyadro reaksiyasi|termoyadro reaksiyalarni]] oʻrganish boʻyicha koʻproq ilgarilab ketgan davlatlar bilan [[mag'toka]]ni yangi avlodini yaratish gʻoyasini taklif qildi.
* [[1988]]—[[1990]] yy. – sovet, amerika, yapon vayevropa olimlari va muhandislari yordamida hozirda ITER nomini olgan, termoyadro reaktorini kontseptual loyihalash ishlari muvafaqqiyatli ishlab chiqildi.
* [[1992]] yil 21 iyulda – [[Vashington (Kolumbiya okrugi)|Vashingtonda]] ITER loyihasini ishlab chiqish boʻyicha toʻrttomonlama ([[EI]], [[Rossiya]], [[AQSh]], [[Yaponiya]]) davlatlararo kelishuv imzolandi.
* [[1994]] yil 28 iyul— ITER Kengashining 6 sessiyasi Qarori doirasida [[Rossiya|Rossiya Federatsiyasining]] kvotasi boʻyicha loyihaga [[Qozog'iston|Qozogʻiston Respublikasi]] ham qoʻshildi.
* [[1996]] yil – [[AQSh]] loyihadan chiqib ketdi.

[[Fayl:Cadarache (red dot) CIA World Factbook map.png|thumb| „[[Kadarash]]“ tadqiqot markazi joylashgan oʻrni.]]
* [[2001]] n. – ITER reaktori texnik loyihasi muvafaqqiyatli yakunlandi.
* [[2001]]—[[2003]] yy. – [[Kanada]] loyihada ishtirok etishga qoʻshildi.
* [[2003]] yil – [[AQSh]] loyihaga qayta qoʻshildi, shuningdek [[Xitoy]] va [[Korea Respublikasi|Janubiy Korea]] ham loyihaga qoʻshildilar.
* [[2005]] yil 28 iyunda – [[Moskva]]da ITER loyihasi ishtirokchilari boʻlmish olti tomon vazirlari protakol imzoladilar. Unda Halqaro tajribaviy termoyadro reaktorini qurish uchun [[Fransiya]]ning janubidagi [[Kadarash]] tadqiqot markazi belgilandi ({{coord|43|41.25|N|5|45.7|E|type:city_scale:50000}}).
* [[2005]] yil 6 dekabr – [[Hindiston]] ham konsortsiumga qoʻshildi..
* [[2006]] yil 25 mayda v [[Bryussel]]da konsortsium ishtirokchilari loyihani amalda tadbiq etishni 2007-yildan boshlanishi haqida kelishuv imzoladilar.
* [[2006]] yil 1 sentyabrda – Rossiya hukumati Halqaro tajribaviy termoyadro reaktori (ITER) loyihasini amalga oshiruvchi Halqaro tashkilot tuzish haqidagi kelishuvni imzolash toʻgʻrisida qaror qabul qildi. Unga koʻra tashkilot davlatlar va halqaro tashkilotlar bilan kelishuvlar imzolash boʻyicha yuridik shaxs huquqiga ega boʻldi.
* [[2006]] dekabr – 40 ta persanal bilan ilk shartnomalar imzolandi, yana 56 ta ochiq ish oʻrinlari haqida eʼlon qilindi.
* [[2010]] yil – asososti kotlavanni qazish ishlari boshlandi.<ref name=autogenerated1>[http://www.iter.org/proj/iterandbeyond ITER – the way to new energy]</ref>
* [[2013]] yil – majmuani qurish ishlari boshlandi.<ref name=autogenerated1 />
* 2013-yil 19-20 iyunda Yaponiya poytaxtida ITER kengashining navbatdagi oʻn ikkinchi yigʻilishi boʻlib oʻtdi. Unda ITER loyihasi ishtirokchilari loyihaning yetti ishtirokchilari: EI, Xitoy, Hindiston, Yaponiya, Korea Respublikasi, Rossiya va AQSh ishtirok etdilar. Kengash delegatlari ITER loyihasi toʻliq qurilish bosqichiga yetib kelganini qayd qildilar.
* [[11 dekabr]] [[2013]] yil – qurilajak ITER binosining asosiga ilk gʻishtni qoʻyildi.<ref>{{yangiliklar manbasi|url=http://www.world-nuclear-news.org/NN-Construction-starts-of-Iter-Tokamak-complex-1312135.html|title=Construction starts of Iter Tokamak complex|publisher=World Nuclear News|date=2013-12-13|accessdate=2013-12-28|language=en}}</ref>.
* [[2014]] yil 3 choragi – ilk detallar keltiriladi.<ref name=autogenerated1 />
* [[2015]] yil – yigʻish ishlari boshlanishi.<ref name=autogenerated1 />
* [[2019]] yil – yigʻish ishlari tugatilishi.<ref name=autogenerated1 />
* [[2020]] yil – plazma bilan tajribalarning boshlanishi.<ref name=autogenerated1 />
* [[2027]] yil – deyteriyli-tritiy plazma bilan tajribalar.<ref name=autogenerated1 />

== Qurilish ==
[[2007-yil]] yanvarda Fransiya janubidagi [[Kadarash]]da qurilish maydoni tayyorlandi. Bu uzoq yillik qurish jarayonidagi birinchi bosqich boʻlib, u ikki asosiy fazaga boʻlinadi:
* fizik joyni tayyorlash.
* ITER binosini qurilishi.

=== Maydonni tayyorlash ===
ITER qurilishi uchun [[Fransiya]]ning janubiy hududidaga [[Sen-Pol-le-Dyurans]] (Provans-Alp-Lazur qirgʻogʻi) kommunasida 180 [[ga]] yer maydoni ajratilgan.

ITERning asosiy qismi – [[mag'toka]] va barcha xizmatchi binolar uzunligi 1000 metr, eni 400 [[metr]] boʻlgan maydonda joylashadi. Qurilish ishlari [[2017-yil]]gacha davom etishi kutilmoqda. Bu bosqichdagi asosiy ishlar ITERning fransuz agentligi rahbarligida olib boriladi.

ITER majmuasi 23 ming tonnalik 60 metrlik kolossni tashkil qiladi. [http://www.inopressa.ru/article/29Jul2010/lemonde/eu.html.]

=== Magnit tizimi ===
2013-yil iyun oyi oxiriga kelib loyihaning olti ishtirokchisi tomonidan 420 tonna (kerak boʻladigan hajmning 90 %) torodial maydon oʻtkazgichlari uchun niobiy-qoʻrgʻoshinli strendlar tayyorlandi. Shu bilan birga Xitoy, EI va Rossiya 133 tonna (kerak boʻladigan hajmning 51 %) poloidal maydan oʻtgazgichlari uchun niobiy-titanli strendlarni tayyorlab boʻldi.

== Texnik koʻrsatkichlar ==
ITER „[[mag'toka]]“ turidagi termoyadro reaktorlar turiga talluqlidir. Ikki [[atom yadrosi|yadro]]: [[deyteriy]] va [[tritiy]] qoʻshilib, [[geliy]] yadrosini ([[alfa-zarra]]) hamda yuqorienergiyali [[neytron]]ni hosil qiladi.
: <math>{}^{2}_{1}\mbox{H} + {}^{3}_{1}\mbox{H} \rightarrow {}^{4}_{2}\mbox{He} + {}^{1}_{0}\mbox{n} + 17.6 \mbox{ MeV} </math>

=== Loyiha tavsifi<ref>[http://www.iter.org/ ITER loyihasining halqaro rasmiy sayti]</ref><ref>[http://iterrf.ru/ ITER loyihasining rasmiy Rossiya sayti]</ref> ===
[[Fayl:ITER-img 0239.jpg|thumb|ITER reaktori maketi. Masshtab 1:50]]

{| class="wikitable"
|Konstruksiyaning umumiy radiusi || 10,7 [[metr|m]]
|-
|Balandlgi ||30 [[metr|m]]
|-
|Vakuum kamerasining katta radiusi ||6,2 [[metr|m]]
|-
| Vakuum kamerasining kichik radiusi ||2,0 [[metr|m]]
|-
|Plazma hajmi ||837 [[metr kub|m<sup>3</sup>]]
|-
|[[Magnit maydoni]] ||5,3 [[Tesla (o’lchov birligi)|Tl]]
|-
|Plazma shnuridagi maksimal [[tok]] ||15 [[Amper|MA]]
|-
|Plazmaning tashqi qizish quvvati ||40 [[Vatt|MVt]]
|-
|Termoyadro quvvati ||500 [[Vatt|MVt]]
|-
|Quvvat kuchayishi koeffitsenti ||10x
|-
|Oʻrtacha harorat ||100 [[Kelvin|MK]]
|-
|Impuls davomiyligi || > 400 [[sekund|s]]
|}

== Moliyalashtirish ==
Loyiha qiymati avvalida 12 mlrd. [[AQSh dollari|dollarga]] baxolangan edi.
Qatnashchilar ulushi quyidagicha taqsimlangan edi:
* Xitoy, Hindiston, Korea, Rossiya, AQSh – barchasi qiymatning 1/11;
* Yaponiya – 2/11;
* EI – 4/11;
2010-yil iyulda loyihani oʻzzzgartirilishi va materiallar narxini oʻsishi tufayli ITER reaktorini qurilish tannarxi 15 mlrd. evroga oshirildi.<ref>[http://www.lemonde.fr/cgi-bin/ACHATS/acheter.cgi?offre=ARCHIVES&type_item=ART_ARCH_30J&objet_id=1123306&clef=ARC-TRK-D_01 L’Europe s’alarme de l’explosion du coût du réacteur à fusion nucléaire ITER'', 13.05.2010.]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Shunday qilib, EIning loyihadagi ulushi 4,36 mlrd. dan 5,45 mlrd. gacha oshirilishi lozim.
Rossiya tomoni 2013—2015-yillar oraligʻida loyihaga 14,4 mlrd. rubl ($400 dan oshiq) mablagʻ sarflaydi: 5,6 mlrd. rubl 2013-yilda, 4,8 mlrd. rubl 2014-yilda va 3,99 mlrd. rubl 2015-yilda <ref>{{veb manbasi|url=http://www.ria.ru/science/20120918/753229043.html|title=RF 2013-2015-yillarda ITER loyihasiga 14,4 mlrd. rubl sarflaydi|date=18.09.2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BSk83lwu?url=http://www.ria.ru/science/20120918/753229043.html|archivedate=2012-10-16|accessdate=2014-02-05}}</ref>.

== Loyiha rahbari ==
Rahbar organ – ITER Kengashi (ITER Council) loyihada davlatlarning qatnashuvi, personallar boʻyicha ishlarni, maʼmuriy qoidalarni va byudjet harajatlari boʻyicha qaror qabul qiladi.<ref>[http://www.iter.org/org/council The ITER Council]</ref><br />
ITER Kengashi raisi – [[Velixov, Evgeniy Pavlovich|Evgeniy Pavlovich Velixov]] (2009-yilda saylangan)<ref>http://www.iter.org/newsline/108/1496</ref><br /> ITER Kengashi Bosh derektori etib Osamu Motodzima (Osamu Motojima) tayinlangan (28 iyul 2010-yilda) <ref>[http://www.iter.org/org/team/dg/bio Osamu Motojima, Director-General, ITER Organization]</ref>

== Radiatsion xavfsizlik ==
Termoyadro reaktori [[ionli nurlanish|radiatsion]] jihatdan [[yadro reaktori|yadro reaktorlaridan]] xavfsizroqdir. Undagi [[radioaktivlik|radioaktiv]] moddalar hajmi ancha kam. Qandaydur avariya sodir boʻlgan taqdirda ajralib chiqadigan energiya kam va reaktorni buzilishiga olib kelmaydi.shu bilan birga reaktor konstruksiyasida tabiiy toʻsiqlar boʻlib, radioaktiv moddalarni tarqalishiga yoʻl qoʻymaydi. Masalan, [[vakuum kamerasi]] va [[kriostat]] qobigʻi germetik holda boʻlishi kerak, aks holda reaktor ishlamaydi. Shuningdek ITERni loyihalashda oddiy ekspluatatsiya vaqtida va avariya holatida ham radiatsion xavfsiz boʻlishiga katta eʼtibor berilgan.
Sodir boʻlishi mumkin boʻlgan radiaktiv ifloslanishning bir necha manbalari bor:
* vodorodning radioaktiv izotopi – [[tritiy]];
* [[neytron]]lar bilan nurlanishi oqibatida moslama materiallarida hosil boʻluvchi oʻtuvchan radiatsiya.;
* [[Plazma (agregat holati)|plazmani]] birinchi devorga taʼsir etishi oqibatida hosil boʻladigan radioktiv chang;
* sovutish tizimida hosil boʻlishi mumkin boʻlgan [[korroziya]]li radioaktiv mahsulotlar
Tritiy va changlar vakuum kamerasi va kriostatdan tashqariga chiqqanda tarqalishini oldini olish uchun maxsus [[ventilatsiya]] tizimi boʻlib, u reaktor binosidagi [[bosim]]ni kamaytiradi. Shuning uchun binodan havo chiqib ketmaydi.

Reaktor qurilish jarayonida imkon darajasida yadro energetikasida tajribadan oʻtgan materiallardan foydalaniladi. Shuning uchun oʻtuvchan radiatsiya uncha koʻp emas. Hatto sovutish tizimi ishdan chiqqan holda ham tabiiy [[konvektsiya]] vakuum kamerasi va boshqa konstruktsiya elementlarini sovutish uchun yetarli boʻladi.

Baxolashlar shuni koʻrsatdiki, avariya sodir boʻlgan holda radioaktiv zaralanish aholi uchun havf tugʻdirmaydi va evakuatsiyaning hojati yoʻq.

20 iyunya 2012-yil 20 iyunda tashkilot moslamaning havfsizlik normalariga mos kelishi toʻgʻrisida rasmiy dalolatnomaga ega boʻldi.<ref>[http://www.iter.org/newsline/228/1217 iter – A long-expected letter]</ref>

== Qiziq faktlar ==
* [[Tritiy]]ning bir kilosi 2010-yilda 30 mln. dollar edi.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8547273.stm Is fusion power really viable?] [[BBC News]] (5 mart 2010-yil)</ref> ITER ishga tushirish uchun minimum 3&nbsp;kg ga yaqin tritiy, [[DEMO (elektrostansiya)|DEMOni]] ishga tushirish uchun 4–10&nbsp;kg kerak boʻladi<ref name="lanl03">[http://fire.pppl.gov/fesac_dp_ts_willms.pdf Tritium Supply Considerations], LANL, 2003. „ITER startup inventory estimated to be ~3 Kg“</ref>. Gipotetik tritiy reaktori yiliga 1 GVt elektrenergiyasi ishlab chiqarish uchun 56&nbsp;kg tritiy sarflagan boʻlardi, shu bilan birga 2003-yil butunjahon tritiy zahirasi 18 kgni tashkil etardi xolos.<ref name="lanl03"/>. 1995-yil tritiyga boʻlgan jahon tijoriy ehtiyoji 400 grni va yana AQSh yadro arsenaliga 2&nbsp;kg zarur boʻlgan <ref>{{veb manbasi|url=http://ieer.org/resource/reports/tritium-environmental-health-budgetary-strategic-effects/|title=Tritium: The environmental, health, budgetary, and strategic effects of the Department of Energy’s decision to produce tritium|author= Hisham Zerriffi|date=1996|publisher=Institute for Energy and Environmental Research|accessdate=2013-11-13}}</ref> (Jahon harbiy ehtiyoji uchun7 kg). Bir yilda 4 kgga yaqin tritiy AESlarida hosil boʻladi, lekin chiqarib olinmaydi.<ref>[http://books.google.ru/books?id=YThIeCSxVZ4C&pg=PA15&lpg=PA15 International Control of Tritium for Nuclear Nonproliferation and Disarmament], CRC Press, 2004, page 15</ref>
* Yuqori harorat va bardavom neytronlar oqimi holatida barqaror uzoq muddatli ishni taʼminlash uchun poʻlatning maxsus turi yaratildi<ref>[http://lenta.ru/news/2008/10/27/itersteel/ Yangi poʻlat termoyadro reaktori harajatlarini optimallashtirish imkonini beradi.] [[Lenta.ru]] (27 oktabr 2008-yil)</ref>.
* ITERni tekshirish jarayonidagi nazariy kontsepsiyalardan biri shuki, litiy yadrosini boʻlinish reaksiyasi chogʻida hosil boʻladigan tritiy (reaksiya <math>{}^{1}_{0}\mbox{n} + {}^{6}_{3}\mbox{Li} \rightarrow {}^{4}_{2}\mbox{He} + {}^{3}_{1}\mbox{H}</math>) moslamani ehtiyojini qoniqtirib qolmay, yangi moslamalarni ehtiyojini ham qoldiradi. Reaksiya chogʻida ishlatiladigan litiy magʻtoka kamerasi qobigʻi tarkibiga kiradi.<ref>[http://elementy.ru/lib/430807 Termoyadro energetikasi yoʻlida] Elementlar (17 may 2009-yil)</ref>.

== Manbalar ==
{{manbalar|2}}

== Yana qarang ==
* [[Qozogʻiston Respublikasi milliy yadro markazi]]
* [[National Ignition Facility]]
* [[Termoyadro reaktori]]
* [[Wendelstein 7-X]]
* [[Z-Mashina]]
* [[DEMO (elektrostansiya)|DEMO]]

== Havolalar ==
{{commonscat|ITER|ITER}}
* [http://www.iter.org Loyiha rasmiy sayti] {{ref-en}}.
* ''K. Lluellin-Smit .'' [http://elementy.ru/lib/430807 Termoyadro energetikasi yoʻlida.] [[2009-yil]] [[17 may]]da [[Fanlar Akademiyasi Fizika Instituti|FAFI]]da oʻqilgan leksiya materiallari.
* [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/6332/ Plazmani qisqartirish] // „Dunyo boʻylab“.
* [http://www.itogi.ru/archive/2007/29/18958.html „Plazmali salom“ – „Itogi“ jurnalidagi maqola] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140221225152/http://www.itogi.ru/archive/2007/29/18958.html |date=2014-02-21 }}.
* [http://www.lenta.ru/news/2010/05/07/iter/ ITER termoyadro reaktori loyihasida yangi derektor]
* [http://www.sicpro.org/sicpro08/doc/0005.pdf {{maqola|muallif=Mitrishkin Yu. V., Dokuka V. N., Hayrutdinov R.R., Kadurin A. V., Sushin I. S., Korostelev A. Ya.|sarlavha=Termoyadroviy-mag’toka reaktorida plazmani magnit yordamida boshqaruv tizimini loyihalash uslubiyati|nashriyot=Tizim va boshqaruv masalalarini identifikatsiyalash (SICPRO'08)|yil=2008|bet=1752—1795}}]
* [http://www.iter.org/newsline/155/506 Loyihaning qisqa videotavsifi]
* http://ip.ntv.ru/news/25725/ {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110614103924/http://ip.ntv.ru/news/25725 |date=2011-06-14 }}
* Semenov I. [http://elementy.ru/video?pubid=431187 Kelajak energetikasi: boshqariluvchi termoyadroviy sintez. ITER termoyadro reaktori oʻzi nima va uning yaratilishi naqadar muhim?] [[2008-yil]] [[27 noyabr]]da FAFIda oʻqilgan leksiya materiallari.
* ''Burxon Massalimov'' Termoyadro sintezi – asr loyihasi // [[V mire nauki]], № 2, 2014

[[Turkum:Halqaro ilmiy-texnik loyihalar]]
[[Turkum:Mag’toka]]