Olam xronologiyasi sahifasining manbasini koʻrish

{{Main|Katta portlash}}
{{Main|Olam tarixi xronologiyasi}}
[[Fayl:The History of the Universe.jpg|thumb|left|594x594px|Olamning rivojlanish tarixi. Katta portlash nazariyatidan boshlab hozitgi kungacha]][[Fayl:CMB Timeline300 no WMAP.jpg|thumb|377x377px|Olamning Katta Portlashdan boshlab (chap tarafdan boshlab) va hozirgi kungacha rivojlanishi.]]

{{Kosmologiya yonqutisi}}

'''Olam xronologiyasi''' — bu [[Katta portlash|Katta Portlash]] nazariyasiga ko`ra olamni qanday tuzulishi haqida tarixi va kelajagidir. Bu nazariya tasviri Olamning [[Planck davri|Plank davri]]dan boʻshlab rivojlanishidan va hozirgi vaqtda qandayligini tasvirlaydi, hozirdaeng ommalashgan modellardan biridir. Olamning model nazariyasi [[Katta portlash|Katta Portlash]] deb ommalashgan. 2015-yilda rivojlanish 13.799 ± 0.021 milliard yil oldin boshlangani haqida qabul qilndi<ref name="Planck 2015">{{jurnal manbasi|author=Planck Collaboration|date=2015|title=Planck 2015 results. XIII. Cosmological parameters (See Table 4 on page 31 of pfd).|arxiv=1502.01589|bibcode=2015arXiv150201589P}} {{ref-en}}</ref>. Olamning rivojlanishini 3-davriga boʻlish maqul. 
{| class="wikitable"
|+
! |Vaqt
! |Davr
! |Voqea
! |Hozirgi kundan oʻtgan vaqt
|-----
| 0
| [[Кosmologik singularligi]]
| [[Katta portlash]]<ref name="nuclphys1">{{Citation |year= |title=ЗАГАДОЧНАЯ ВСЕЛЕННАЯ Космическая шкала времени с. 141 |url=http://nuclphys.sinp.msu.ru/lect/l_14.pdf |access-date=2017-05-29 |archivedate=2017-03-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170329104610/http://nuclphys.sinp.msu.ru/lect/l_14.pdf }}</ref>.
| 13,7 mlrd
|-----
| 0 — 10<sup>−43</sup> с
| [[Planck davri]]
| Boʻlaklarni paydo boʻlishi<ref name="nuclphys1" />.
| 13,7 mlrd
|-----
| 10<sup>−43</sup> — 10<sup>−35</sup> с<ref name="ufn2014">{{статья
| автор         = И.Я. Арефьева
| заглавие      = Голографическое описание кварк-глюонной плазмы, образующейся при столкновениях тяжелых ионов
| ссылка        = http://www.ufn.ru/ru/articles/accepted/36572/similar.html
| издание       = [[УФН]]
| год           = 2014
| том           = 
| страницы      = 572
}}</ref>
| [[Buyuk birlashish davri]]
| Gravitatsiyaning elektrokuchsiz va kuchlilar oʻzaro tasiridan ajranilishi. Ehtimol [[Magnit monopoli]]ning yaralishi. Buyuk birlashuv emirilishi.
| 13,7 mlrd
|-----
| 10<sup>−35</sup> — 10<sup>−32</sup>
| [[Inflatsiya davri]]
| Olam oʻzining eksponensional tarizda radiusini koʻp tartibda oshiradi. [[Kvant fluktuatsiyasi]] dastlabki tuzulishi kengayip ketadi, bu [[Olamning yirik masshtabli tuzulishi]]ga olib keladi.<ref>[http://elementy.ru/lib/430484] Koʻp qiyofali olam. Andrey Lindening Steford Universitetida leksiyasi.</ref>. Takroriy isish. 
| 13,7 mlrd
|-----
| 10<sup>−32</sup> — 10<sup>−12</sup> с<ref name="ufn2014" />
| [[Elektrokuchsiz davri]]
| Olam [[Kvark-Gluon plazmasi]], [[leptonlar]] va [[foton]], [[W va Z bozonlari]], [[Higgs bozoni]] bilan toʻlib ketgan. [[Supersimmetriyaning buzulishi]].
| 13,7 mlrd
|-----
| 10<sup>−12</sup> — 10<sup>−6</sup> с<ref name="ufn2014" />
| [[Kvark davri]]
| Kuchsiz quvvatni simmetriyasi buzulishi, hamma toʻrt mustahkam oʻzaro tasirlarning ayrim holda mavjud boʻlishi. [[Kvark]]lar hali [[adron]]larga birlashmagan. Olam [[Kvark-Gluon plazmasi]], [[leptonlar]] va [[foton]]lar bilan toʻlgan.
| 13,7 mlrd
|-----
| 10<sup>−6</sup> — 100 с<ref name="ufn2014" />
| [[Adron davri]]
| [[Adronizasiya]]. [[Barionlar|barion]]-antibarion juftlar [[Annigilyasiya]]si. [[CP-buzulishi]] tufayli kam barionlar qoladi va   antibarionlar koʻpayadi (около 1:10<sup>9</sup>).
| 13,7 mlrd
|-----
| 100 sekund<ref name="ufn2014" /> — 3 daqiqa
| [[Lepron davri]]
| [[Lepton]]-anrilepton juftlar [[Annigilyasiya]]si. [[Neytron]]larning qismi buzulishi. [[Neytrino]] moddasi shaffof boʻladi. 
| 13,7 mlrd
|-----
| 3 daqiqa — 380 000 yil
| [[Proton davri]]
| Geliyning nukliosintezi, deyteriya, litiy-7 kuzatilishi (20 daqiqa). Modda issiqlikdan baland turishni boshlaydi (70 000 yil), bu olamning kegayish oʻzgarishlariga olib keladi. Davrning oxirida (380 000 yil) vodorod qayta tiklanishni boshlaydi va fotonlar uchun issiqlik tarqalishidan Olam shaffof boʻlib ketadi.
| 13,7 mlrd
|-----
| 380 000—550 mln yil<ref name="phys2015">[http://phys.org/news/2015-02-stars-younger-reionization.html Stars are younger: 'Reionization' is more recent than predicted]</ref>
| [[Qorongʻu davri]]
| Olam vodorod va geliy, relikt tarqalishi, atom vodorodning 21 sm toʻlqin tarqalishi bilan toʻlgan. [[Yulduz]]lar, [[Kvazar]]lar va boshqa yorqin manbaylar yoʻqdir.
| 13,15 mlrd<ref name="phys2015" />
|-----
| 550 mln<ref name="phys2015" /> — 800 mln yil<ref name="astr2">{{veb manbasi|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1252717|title=Обнаружен наиболее удаленный квазар|author=Н.Т. Ашимбаева|date=2011-07-05|publisher=Астронет|accessdate=2014-01-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120305123752/http://www.astronet.ru/db/msg/1252717|archivedate=2012-03-05}}</ref>
| [[Reionizatsiya]]
| Birinchi [[yulduz]]lar, [[kvazar]]lar, [[galaktika]]lar paydo boʻlishi. Yulduzlar va kvazarlar vodorod yorigʻligi reionizatsiyasi.
| 12,7 мlrd
|-----
| 800 mln yil<ref name="astr2" /> — 8,9 mlrd yil
|rowspan="2"|[[Moddalar davri]]
| Yulduzlar bulutini paydo boʻlishi, bu [[Quyosh sistemasi]]ni paydo boʻlishiga opkeldi.
| 4,8 mlrd
|-----
| 8,9 mlrd yil — 9,1 mlrd yil
| [[Quyosh sistemasi]]da [[Yer]] va boshqa sayorallarning paydo boʻlishi, jinslarning qotishi.
| 4,6 mlrd
|+
|}

==Katta portlashning grafik silsilasi==
{{main|Katta portlashning grafik silsilasi}}
[[Katta portlash]] nazariyasiga binoan vaqt boshlanishidan [[Katta portlash silsilasi#Qorongʻu davri|Qorongʻu davrigacha]] voqealar [[xronologiya]]sini koʻrsatadi.

Bu yerda [[logarfmik shkala]] ishlatilib, unda ''soniya'' oʻrniga <math>10 \cdot \log_{10}</math> ''soniya'' berilgan. Masalan, bir mikrosoniya — <math>10 \cdot \log_{10} 0.000 001 = 10 \cdot (-6) = -60</math>. Shkaladagi -30 belgisini oʻgirish uchun <math>10^{-\frac{30}{10}} = 10^{-3} = 0.001</math> soniya = bir millisoniya deb hisoblash kerak. Logarifmik shkalada har bir qadam avvalgisidan oʻn marta uzunroqdir.

<timeline>
ImageSize  = width:720 height:1000
PlotArea   = left:40 right:256 bottom:75 top:75

Colors =
  id:period1  value:rgb(1,1,0.7) # light yellow
  id:period2  value:rgb(0.7,0.7,1) # light blue
  id:events   value:rgb(1,0.7,1) # light purple
  id:era1     Value:yellowgreen
  id:era2     value:lightorange
  id:time1    Value:coral
  id:time2    Value:lavender

DateFormat  = yyyy
Period      = from:-430 till:155
TimeAxis    = format:yyyy orientation:vertical # order:reverse does not work
ScaleMajor  = unit:year increment:10 start:-430 # second
ScaleMinor  = unit:year increment:2 start:-430

AlignBars = justify

BarData =
  bar:Clock
  bar:Era
  bar:Dummy3
  bar:Periods
  bar:Dummy4
  bar:Events

TextData =
  fontsize:M
  pos:(240,75)
  text:[[Planck davri]]
  pos:(250,50)
  text:[[Katta portlash]]
  pos:(20,50)
  text:"0: Chiziqli vaqt"
  pos:(10,980)
  text:"Logarifmik vaqt:"
  text:"10 · log10 soniya"
  pos:(154,946)
  text:"KEYIN"
  pos:(117,931)
  text:Yulduzlar shakllanishi
  pos:(245,950)
  text:"[[Reionizatsiya]]"

LineData =
  layer:front
  at:123  frompos:358 tillpos:369   width:0.5  # Matter domination
  points:(369,878)(402,800)  width:0.5
  points:(402,800)(413,800)  width:0.5

PlotData=
  textcolor:black  fontsize:M

  width:53
  bar:Clock  color:events  align:right  shift:(28,3)  mark:(line,teal)
  at:-120 text:"Bir pikosoniya"
  at:-90  text:"Bir nanosoniya"
  at:-60  text:"Bir mikrosoniya"
  at:-30  text:"Bir millisoniya"
  at:0    text:"Bir soniya"
  at:36   text:"Bir soat"
  at:75   text:"Bir yil"
  at:105  text:"Bir ming yil"  shift:(43,3)
  at:135  text:"Bir million yil"

  width:53
  bar:Era  mark:(line,white)  align:center  shift:(0,0)
  from:-430  till:135  color:era1  text:"[[Ibtidoiy era]]"

  width:53
  bar:Dummy3

  width:158
  bar:Periods  align:center  shift:(0,0)  mark:(line,white)
  from:-430 till:-360 color:period1  text:[[Buyuk birlashish davri]]
  from:-360 till:-120 color:period2  text:[[Elektrokuchsiz davri]]
  from:-120 till:-60  color:period1  text:[[Kvark davri]]
  from:-60  till:0 shift:(-40,0) align:left  color:period2  text:[[Adron davri]]
  from: 0   till:23   color:period1  text:[[Lepton davri]]
  from: 23   till:131  color:period2  text:[[Foton davri]]
  from:131  till:155  color:period1  text:"[[Qorongʻu davri]]"

  width:53
  bar:Dummy4

  width:53
  mark:(line,purple)  textcolor:black  fontsize:M
  bar:Events  color:events  align:left  shift:(30,-4)

  at:-430 shift:(30,-12) text:"[[Planck vaqti]], nazariy eng kichik vaqt birligi, ~bungacha vaqtdagi olamni fan taʼriflay ~olmaydi. Ushbu lahzada gravitatsiya kuchi ~elektroyadroviy kuchdan ajralgan."
  at:-360           text:"Kuchli oʻzaro taʼsirdan ~elektroyadroviy kuch ajralishi."
  from:-360 till:-320 align:left shift:(-55,0) color:time1  text:"[[Inflatsiya davri]]. Olamning eksponensial kengayishi."
  at:-320  shift:(30,4) text:"Inflatsiya olamni kvark va anti-kvarklar ~bilan toʻldirganidan keyin qayta qizish."
  at:-120           text:"'''Kuchsiz''' oʻzaro taʼsir ~elektromagnit kuchdan ajralib, ~bugungi toʻrt kuch vujudga kelishi."
  at:-60            text:"Kvarklarning adronlar ichiga kirishi."
  at:-30            mark:(line,white) text:"Vodorod yadrosi shakllanishi."
  at:0              text:"Neytrinolarning boshqa zarrachalar bilan taʼsirlanishdan toʻxtashi."
  at:23 shift:(30,-11)   text:"Lepton/anti-lepton juftlar annigilatsiyasi."
  from:23  till:31  align:center shift:(0,-4) color:time2  text:"[[Katta portlash nukleosintezi]]"
  at:31 shift:(30,2)  text:"3 to 20 minutes: Geliy yadrosi shakllanishi."
  from:129 till:131  shift:(-114,-2) color:time1 mark:(line,white) text:"[[Katta portlash silsilasi#Rekombinatsiya|Rekombinatsiya]]"
#  at:123  shift:(30,-32) text:"[[Katta portlash silsilasi#Materiya hukmronligi|70 000 yil: Materiya hukmronligi]]"
  at:123  mark:(line,white)  shift:(30,-83)  text:"[[Katta portlash silsilasi#Materiya hukmronligi|70 000 yil: Materiya hukmronligi]]"
  at:131  text:"379 000 yil: Vodorod va geliy yadrolari elektronlarni ~tutib, barqaror atomlarga aylanishi. Fotonlar ~atomlar bilan kuchli taʼsirlashishdan toʻxtashi. ~[[qoldiq nurlanish|Erkin qoldiq nurlanish]]."
  at:155  text:"100 million yil: Ilk yulduzlar charaqlashi."

</timeline>

==Manbalar==
{{manbalar}}