Fan tarixi sahifasining manbasini koʻrish

{{fan}}
'''Fan tarixi''' qadimgi davrlardan hozirgi kungacha boʻlgan ilm-fanning rivojlanish jarayonidir. Ushbu jarayon fanning uchta asosiy yoʻnalishi: [[Tabiiy fanlar|tabiiy]], [[Ijtimoiy fanlar|ijtimoiy]] va [[Rasmiy fan|formal fanlar]]ni qamrab oladi<ref name = "cohen2021">{{cite book | last = Cohen | first = Eliel | year = 2021 | chapter = The boundary lens: theorising academic activity | title = The University and its Boundaries |edition=1st | url = https://www.routledge.com/The-University-and-its-Boundaries-Thriving-or-Surviving-in-the-21st-Century/Cohen/p/book/9780367562984 | pages = 14–41 | publisher = Routledge | location = New York, New York | isbn = 978-0367562984 | access-date = 8 June 2021 | archive-date = 5 May 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210505045450/https://www.routledge.com/The-University-and-its-Boundaries-Thriving-or-Surviving-in-the-21st-Century/Cohen/p/book/9780367562984 | url-status = live }}</ref>. [[Maʼrifatchilik]] davrida rasmiy fan sohalari shakllangach [[Jez davri|bronza]], [[Temir davri|temir]], [[antik davr]]lar hamda [[Oʻrta asr|oʻrta asrlar]]da mavjud boʻlgan protofanlar, ilk bilimlar va [[alkimyo]] hamda [[astrologiya]] kabi tabiiy falsafiy ilmlar [[yangi tarix]]ning ilk davriga kelib oʻz ahamiyatini yoʻqota boshlagan.

Ilm-fanning eng qadimgi ildizlari [[Qadimgi Misr]] va [[Mesopotamiya]]ga borib taqaladi (miloddan avvalgi 3000-yildan to 1200-yilgacha boʻlgan davr)<ref name= "lindberg2007a" >{{cite book | last= Lindberg | first= David C. | year = 2007 | chapter = Science before the Greeks | title= The Beginnings of Western Science| url= https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5 | pages = [https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5/page/n18 1]–20 | edition = 2nd | location = Chicago | publisher = University of Chicago Press | isbn= 978-0-226-48205-7}}</ref><ref name= "Grant2007a">{{cite book | last= Grant| first= Edward | year = 2007 | chapter = Ancient Egypt to Plato | title= A History of Natural Philosophy | url= https://archive.org/details/historynaturalph00gran| url-access= limited| pages = [https://archive.org/details/historynaturalph00gran/page/n16 1]–26| location = New York | publisher = Cambridge University Press | isbn= 978-052-1-68957-1}}</ref>. Ushbu [[sivilizatsiya]]larning [[matematika]], [[astronomiya]] va [[tibbiyot]]ga qoʻshgan hissasi keyinchalik [[Antik davr|klassik antik davr]] yunon [[naturfalsafa]]siga taʼsir koʻrsatgan. Tabiiy sabablarga asoslanib, [[olam]]dagi voqealarni tushuntirish uchun urinishlar amalga oshirilgan<ref name= "lindberg2007a"/><ref name= "Grant2007a"/>. [[Gʻarbiy Rim imperiyasi]] qulagandan soʻng, [[lotin tili]]da soʻzlashuvchi [[Gʻarbiy Yevropa]]da oʻrta asrlarning dastlabki davrlarida (milodiy 400-yildan 1000-yilgacha) olam haqidagi ellinistik tushunchalar oʻzgaradi<ref name= "lindberg2007i">{{cite book | last = Lindberg | first= David C. | year = 2007 | chapter = The revival of learning in the West | title=The Beginnings of Western Science| url = https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5 | pages = [https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5/page/n210 193]–224 | edition = 2nd | location = Chicago | publisher = University of Chicago Press | isbn=978-0-226-48205-7}}</ref>, ammo yunon tilida soʻzlashuvchi [[Vizantiya imperiyasi]]da rivojlanish surʼati jadal davom etgan. [[Qadimgi Yunon adabiyoti|Yunoncha matn]]larning tarjimalari yordamida [[islom]]ning oltin davrida [[Ellinizm|ellinistik]] dunyoqarash saqlanib, [[arab tili]]da soʻzlashuvchi [[islom dunyosi|musulmon dunyosi]]ga singib ketadi<ref name= "lindberg2007h">{{cite book | last= Lindberg | first= David C. | year = 2007 | chapter = Islamic science | title= The Beginnings of Western Science| url= https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5 | pages = [https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5/page/n180 163]–92 | edition = Second | location = Chicago| publisher = University of Chicago Press | isbn=978-0-226-48205-7}}</ref>. <nowiki>X—XIII</nowiki> asrlarda Gʻarbiy Yevropada yunon asarlari va islomiy izlanishlarning tiklanishi hamda oʻzaro uygʻunlashuvi Gʻarbda naturfalsafani oʻrganishga boʻlgan intilishlarni kuchaytirgan<ref name= "lindberg2007i"/><ref name= "lindberg2007j" >{{cite book | last= Lindberg | first= David C. | year = 2007 | chapter = The recovery and assimilation of Greek and Islamic science | title= The Beginnings of Western Science| url= https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5 | pages= [https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5/page/n242 225]–253| edition = 2nd | location = Chicago| publisher = University of Chicago Press | isbn= 978-0-226-48205-7}}</ref>. Ilk fan anʼanalari qadimgi Hindistonda va alohida qadimgi Xitoyda ham rivojlangan boʻlib, Xitoy modeli Gʻarb tadqiqotlaridan oldin [[Vyetnam]], [[Koreya]] va [[Yaponiya]]ga taʼsir koʻrsatgan<ref>{{Cite journal |last=Shigeru |first=Nakayama |date=1995 |title=History of East Asian Science: Needs and Opportunities |url=http://www.jstor.org/stable/301914 |journal=Osiris |access-date=10 February 2024 |pages=80–94 |volume=10 |doi=10.1086/368744 |jstor=301914 |s2cid=224789083 }}</ref>. [[Mesoamerika|Mezoamerika]]ning [[Xristofor Kolumb|Kolumb]]gacha boʻlgan davr xalqlari orasida [[Zapotek sivilizatsiyasi]] astronomiya va matematikaning birinchi maʼlum anʼanalarini kalendar tuzish uchun ishlab chiqqan. Keyinchalik [[Maya sivilizatsiyasi|Maya]] va boshqa sivilizatsiyalar ham bu anʼanalarni davom ettirgan.

<nowiki>XVI—XVII</nowiki> asrlarda Yevropadagi [[ilmiy inqilob]] davrida yangi gʻoyalar va kashfiyotlar avvalgi yunon tushunchalari va anʼanalaridan uzoqlashib, naturfalsafa esa oʻzgarishga yuz tutgan<ref>{{Cite journal |last=Küskü |first=Elif Aslan |date=2022-01-01 |title=Examination of Scientific Revolution Medicine on the Human Body / Bilimsel Devrim Tıbbını İnsan Bedeni Üzerinden İncelemek |url=https://www.academia.edu/87500649 |journal=The Legends: Journal of European History Studies |access-date=28 September 2022 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112202215/https://www.academia.edu/87500649 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Hendrix |first=Scott E. |title=Natural Philosophy or Science in Premodern Epistemic Regimes? The Case of the Astrology of Albert the Great and Galileo Galilei |journal=Teorie Vědy / Theory of Science |year=2011 |volume=33 |issue=1 |pages=111–132 |doi=10.46938/tv.2011.72 |s2cid=258069710 |url=http://teorievedy.flu.cas.cz/index.php/tv/issue/view/10 |access-date=20 February 2012 |archive-date=18 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121118024030/http://teorievedy.flu.cas.cz/index.php/tv/issue/view/10 |url-status=live |doi-access=free }}</ref><ref name= "Principe2011">{{cite book | last= Principe | first= Lawrence M. | year = 2011 | chapter = Introduction | title = Scientific Revolution: A Very Short Introduction | pages = 1–3 | location = New York| publisher = Oxford University Press | isbn= 978-0-199-56741-6}}</ref><ref name= "lindberg2007n">{{cite book | last= Lindberg | first= David C. | year = 2007 | chapter = The legacy of ancient and medieval science | title= The Beginnings of Western Science| url= https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5 | pages= [https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5/page/n374 357]–368| edition = 2nd | location = Chicago | publisher = University of Chicago Press | isbn= 978-0-226-48205-7}}</ref>. Yangicha fan [[Mexanizm|mexanikroq]], matematika bilan koʻproq integratsiyalashgan va yanada ishonchli hamda ochiq boʻlgan, chunki undagi bilimlar yangi aniqlangan [[ilmiy metod]]ga asoslangan edi<ref name= "lindberg2007n"/><ref name= "gal2021i">{{cite book | last= Gal | first = Ofer | year = 2021 | chapter = The New Science | title = The Origins of Modern Science | url= https://archive.org/details/originsofmoderns0000galo | pages = [https://archive.org/details/originsofmoderns0000galo/page/n331 308]–349 | location = New York, New York | publisher = Cambridge University Press | isbn= 978-1316649701}}</ref><ref name= "bowlermorus2020b">{{cite book | last1 = Bowler | first1 = Peter J. | last2 = Morus | first2 = Iwan Rhys | year = 2020 | chapter = The scientific revolution | title = Making Modern Science | pages = 25–57 | edition = 2nd | location = Chicago | publisher = University of Chicago Press | isbn= 978-0226365763}}</ref>. Keyingi asrlarda bir qancha „inqilob“lar ketma-ket sodir boʻla borgan. Masalan, <nowiki>XVIII</nowiki> asrdagi kimyoviy inqilob sabab [[kimyo|kimyo fanida]] yangi miqdoriy usullar va [[oʻlchov birliklari]]ni joriy etilgan<ref name= "bowlermorus2020c">{{cite book | last1 = Bowler | first1 = Peter J. | last2 = Morus | first2 = Iwan Rhys | year = 2020 | chapter = The chemical revolution | title = Making Modern Science | pages = 58–82 | edition = 2nd | location = Chicago | publisher = University of Chicago Press | isbn= 978-0226365763}}</ref>. <nowiki>XIX</nowiki> asrda [[Energiyaning saqlanish va aylanish qonuni|energiyani saqlash]], [[Yerning yoshi]] va [[evolyutsiya]]ga oid yangi qarashlar eʼtibor markazida boʻlgan<ref name= "bowlermorus2020d">{{cite book | last1 = Bowler | first1 = Peter J. | last2 = Morus | first2 = Iwan Rhys | year = 2020 | chapter = The conservation of energy | title = Making Modern Science | pages = 83–107 | edition = 2nd | location = Chicago | publisher = University of Chicago Press | isbn= 978-0226365763}}</ref><ref name= "bowlermorus2020e">{{cite book | last1 = Bowler | first1 = Peter J. | last2 = Morus | first2 = Iwan Rhys | year = 2020 | chapter = The age of the earth | title = Making Modern Science | pages = 108–133 | edition = 2nd | location = Chicago | publisher = University of Chicago Press | isbn= 978-0226365763}}</ref><ref name= "bowlermorus2020f">{{cite book | last1 = Bowler | first1 = Peter J. | last2 = Morus | first2 = Iwan Rhys | year = 2020 | chapter = The Darwinian revolution | title = Making Modern Science | pages = 134–171 | edition = 2nd | location = Chicago, Illinois | publisher = University of Chicago Press | isbn= 978-0226365763}}</ref><ref name= "Cahan Natural Philosophy">{{cite book | editor1-last= Cahan | editor1-first= David | title= From Natural Philosophy to the Sciences: Writing the History of Nineteenth-Century Science | date= 2003 | publisher= University of Chicago Press | location= Chicago |isbn= 978-0-226-08928-7}}</ref><ref>The ''Oxford English Dictionary'' dates the origin of the word „scientist“ to 1834.</ref><ref name= "Lightman 19th">{{cite book|last1= Lightman|first1= Bernard|editor1-last= Shank|editor1-first= Michael|editor2-last= Numbers|editor2-first= Ronald|editor3-last= Harrison|editor3-first= Peter|title= Wrestling with Nature |date= 2011|publisher= University of Chicago Press|location= Chicago|isbn= 978-0-226-31783-0|page= 367|chapter=Science and the Public}}</ref>. <nowiki>XX</nowiki> asrda [[genetika]] hamda [[fizika]]dagi yangi kashfiyotlar [[molekulyar biologiya]] va [[zarralar fizikasi]] kabi yangi kichik fanlar paydo boʻlishiga olib kelgan<ref name= "bowlermorus2020h">{{cite book | last1 = Bowler | first1 = Peter J. | last2 = Morus | first2 = Iwan Rhys | year = 2020 | chapter = Genetics | title = Making Modern Science | pages = 197–221 | edition = 2nd | location = Chicago | publisher = University of Chicago Press | isbn= 978-0226365763}}</ref><ref name= "bowlermorus2020k">{{cite book | last1 = Bowler | first1 = Peter J. | last2 = Morus | first2 = Iwan Rhys | year = 2020 | chapter = Twentieth-century physics | title = Making Modern Science | pages = 262–285 | edition = 2nd | location = Chicago | publisher = University of Chicago Press | isbn= 978-0226365763}}</ref>. Bundan tashqari, sanoat va harbiy muammolar, shuningdek, yangi tadqiqot ishlarining murakkabligi „Big Science“ davrida, ayniqsa [[Ikkinchi jahon urushi]]dan keyin yuzaga kelgan<ref name= "bowlermorus2020h"/><ref name= "bowlermorus2020k"/><ref name= "bowlermorus2020a">{{cite book | last1 = Bowler | first1 = Peter J. | last2 = Morus | first2 = Iwan Rhys | year = 2020 | chapter = Introduction: Science, society, and history | title = Making Modern Science | pages = 1–24 | edition = 2nd | location = Chicago | publisher = University of Chicago Press | isbn= 978-0226365763}}</ref>.
== Ilm-fan tarixiga yondashuv ==
{{Main|Fan tarixshunosligi}}
{{see|Tarixshunoslik}}

Fan tarixining mohiyati munozarali mavzudir. Ilm-fan tarixi koʻpincha taraqqiyotning bir tekisda kechadigan tarixi oʻlaroq talqin qilinadi<ref>
{{cite book
 |last1                = von Wright
 |first1               = Georg Henrik
 |author-link1         = Georg Henrik von Wright
 |editor-last1         = Burgen
 |editor-first1        = Arnold
 |editor-last2         = McLaughlin
 |editor-first2        = Peter
 |editor-last3         = Mittelstraß
 |editor-first3        = Jürgen
 |editor-link3         = Jürgen Mittelstraß
 |date                 = 25 October 2012
 |orig-date            = 1997
 |chapter              = Progress: Fact and Fiction
 |title                = The Idea of Progress
 |url                  = https://books.google.com/books?id=kZ8gAAAAQBAJ
 |series               = Philosophie und Wissenschaft – Volume 13
 |edition              = reprint
 |publication-place    = Berlin
 |publisher            = Walter de Gruyter
 |page                 = 14
 |isbn                 = 9783110820423
 |access-date          = 13 October 2023
 |quote                = In historic reflections on art, cyclic schemas play a prominent role. This is a difference between art history and science history. The idea of linear progress simply does not apply in the esthetic domain.
}}
</ref>, biroq tarixchilar bu jarayonni ancha murakkab deb hisoblaydilar<ref>{{Cite book |last= Kragh |first= Helge |title= An introduction to the historiography of science |date= 1987 |publisher= Cambridge University Press |isbn= 0-521-33360-1 |location= Cambridge [Cambridgeshire] |oclc= 14692886}}</ref><ref>{{Cite book |title= A companion to the history of science |date= 2016 |author= Bernard V. Lightman |isbn= 978-1-118-62077-9 |location= Chichester (GB) |oclc= 950521936 | url = https://books.google.com/books?id=yQj9CgAAQBAJ}}</ref><ref>
{{cite book
 |last1                = Golinski
 |first1               = Jan
 |date                 = 22 July 2008
 |orig-date            = 1998
 |title                = Making Natural Knowledge: Constructivism and the History of Science
 |url                  = https://books.google.com/books?id=SZcCElvmF7sC
 |series               = Cambridge history of science
 |edition              = revised
 |publication-place    = Chicago
 |publisher            = University of Chicago Press
 |page                 = 188
 |isbn                 = 9780226302324
 |access-date          = 13 October 2023
 |quote                = [...] historical writing [...] has largely abandoned the aim of telling a story of science's universal progress.
}}
</ref>. [[Alfred Edward Taylor]] ilmiy kashfiyotlardan oldingi davrlarni „fanning davriy bankrotligi“ deb taʼriflagan<ref>
{{cite book
 |last1                = Thomas
 |first1               = Norman
 |year                 = 1961
 |title                = Great Dissenters
 |url                  = https://books.google.com/books?id=FQ_PyhHvACoC
 |publisher            = Norton
 |page                 = 25
 |access-date          = 13 October 2023
 |quote                = [...] the brilliant Periclean Age, according to Dr. A. E. Taylor, witnessed one of the periodical bankruptcies of science [...].
}}
</ref>.

Ilm-fan insoniyat faoliyatining bir turi boʻlib, unga kelib chiqishi va madaniyati turli xil kishilar oʻz ilmiy hissalarini qoʻshganlar. Fan tarixini oʻrganuvlchiar orasida oʻz sohasini global miqyosdagi almashinuv, ziddiyat va hamkorlik tarixining bir qismi oʻlaroq koʻrayotganlar tobora koʻpaymoqda<ref>{{Cite book |last= Poskett |first= James |title= Horizons : a global history of science |date= 2022 |isbn= 978-0-241-39409-0 |location= [London] |oclc= 1235416152}}</ref>.

[[Fan va din|Fan va din oʻrtasidagi aloqalar]] „konflikt“, „uygʻun“, „murakkab“, „oʻzaro mustaqil“ va boshqa tushunchalar orqali turlicha tavsiflangan. Yevropadagi <nowiki>XVII</nowiki> asr boshlarida yuz bergan ilmiy inqilob va Maʼrifatchilik asri bilan bogʻliq Galiley ishi kabi voqealar John William Draper kabi olimlarni „ziddiyat nazariyasi“ni ilgari surishga undadi. Ushbu nazariyaga koʻra, din va fan tarix davomida metodologik, faktik va siyosiy jihatdan doimo qarama-qarshilikda boʻlib kelgan. Oʻshandan beri „ziddiyat nazariyasi“ koʻpchilik zamonaviy olimlar va fan tarixini oʻrganuvchilar orasida ahamiyatini yoʻqotgan<ref name="Russel, C.A. 2002 7">{{cite book |author= Russel, C.A. |editor= Ferngren, G.B.|year= 2002| title= Science & Religion: A Historical Introduction |url= https://archive.org/details/sciencereligionh0000unse_p3x7 |page= [https://archive.org/details/sciencereligionh0000unse_p3x7/page/n24 7] |publisher= [[Johns Hopkins University Press]] |isbn= 978-0-8018-7038-5 |quote= The conflict thesis, at least in its simple form, is now widely perceived as a wholly inadequate intellectual framework within which to construct a sensible and realistic historiography of Western science.}}</ref><ref name="Shapin1996">{{cite book | author = Shapin, S. | year = 1996 | title = The Scientific Revolution | url = https://archive.org/details/scientificrevolu00shap_0 | url-access = registration | page = [https://archive.org/details/scientificrevolu00shap_0/page/195 195] | publisher = [[University of Chicago Press]] | isbn = 978-0226750200 | quote = In the late Victorian period it was common to write about the 'warfare between science and religion' and to presume that the two bodies of culture must always have been in conflict. However, it is a very long time since these attitudes have been held by historians of science.}}</ref><ref name="Brooke1991">{{cite book | author = Brooke, J. H.| year = 1991 | title = Science and Religion: Some Historical Perspectives | url = https://archive.org/details/sciencereligions0000broo| page= [https://archive.org/details/sciencereligions0000broo/page/n55 42] | publisher = [[Cambridge University Press]] | quote = In its traditional forms, the conflict thesis has been largely discredited.}}</ref>. Biroq, Richard Dawkins kabi baʼzi zamonaviy faylasuflar va olimlar<ref>
{{cite book
 |last1                = Taliaferro
 |first1               = Charles
 |author-link1         = Charles Taliaferro
 |editor-last1         = Oppy
 |editor-first1        = Graham
 |editor-link1         = Graham Oppy
 |editor-last2         = Trakakis
 |editor-first2        = N. N.
 |editor-link2         = Nick Trakakis
 |date                 = 11 September 2014
 |orig-date            = 2009
 |title                = Twentieth-Century Philosophy of Religion
 |url                  = https://books.google.com/books?id=N2h_BAAAQBAJ
 |series               = The History of Western Philosophy of Religion, Volume 5
 |edition              = reprint
 |publication-place    = Abingdon
 |publisher            = Routledge
 |isbn                 = 9781317546382
 |access-date          = 13 October 2023
 |chapter              = Twentieth-century Philosophy of Religiion: An Introduction
 |quote                = At the close of the twentieth century, proponents of the conflict thesis are well represented by Richard Dawkins, E. O. Wilson and Daniel Dennett. 
}}
</ref> hali ham ushbu nazariya tarafdoridir.

Tarixchilar taʼkidlashicha, tabiat haqidagi fikrlarni muvofiqlashtirish uchun ishonch zarur. Shu nuqtayi nazardan, 1660-yilda [[London qirollik jamiyati|Qirollik jamiyati]]ning taʼsis etilishi va uning eksperimental kodeksi fan tarixshunosligida muhim bob boʻlgan<ref>{{Cite book |last= Shapin |first= Steven |title= Leviathan and the air-pump : Hobbes, Boyle, and the experimental life |url= https://archive.org/details/leviathanairpump0000shap_i8j6 |date= 2018 |isbn= 978-0-691-17816-5  |location=Princeton, N.J. |oclc=984327399}}</ref>. Yangi tarixda koʻplab kishilar elita ilmiy hamjamiyatlardan chetlatilgan va ilmiy muassasalar tomonidan „tuban“ deya taʼriflangan. 1980- va 1990-yillardagi tarixchilar ilm olish uchun qanday toʻsiqlardan oʻtish zarurligini tavsiflab berishadi va unutilgan shaxslarning ishlarini qayta tiklashni boshlashadi<ref>{{Cite book |last=Schiebinger |first= Londa L. |title= Nature's body : gender in the making of modern science |date= 2013 |publisher= Rutgers University Press |isbn= 978-0-8135-3531-9 |edition= 5th pbk. print |location= New Brunswick, N.J. |oclc= 1048657291}}</ref><ref>{{Cite book |last= Haraway |first= Donna Jeanne |title= Primate visions : gender, race, and nature in the world of modern science |url= https://archive.org/details/primatevisionsge0000hara |date=1989 |publisher= Routledge |isbn=978-1-136-60815-5 |location=New York |oclc=555643149}}</ref>. Tarixchilar, shuningdek, dala ishlari va namunalarni yigʻish<ref>{{Cite journal |last= Kohler |first= Robert E. |date=December 2007 |title=Finders, Keepers: Collecting Sciences and Collecting Practice |journal= History of Science |volume= 45 |issue=4 |pages=428–454 |doi= 10.1177/007327530704500403 |s2cid= 147175644 |issn= 0073-2753}}</ref>, yozishmalar<ref>{{Cite journal |last=Secord |first=Anne |date=December 1994 |title=Corresponding interests: artisans and gentlemen in nineteenth-century natural history |journal=The British Journal for the History of Science |volume= 27 |issue= 4 |pages= 383–408 |doi= 10.1017/S0007087400032416 |s2cid= 144777485 |issn= 0007-0874|doi-access=free }}</ref>, rasm chizish<ref>{{Cite book |last=Nasim |first=Omar W. |title= Observing by hand : sketching the nebulae in the nineteenth century |date= 2013 |isbn= 978-0-226-08440-4 |location=Chicago |oclc=868276095}}</ref>, hisob<ref>{{Cite journal |last=Eddy |first= Matthew Daniel |date= 2016 |title= The Interactive Notebook: How Students Learned to Keep Notes during the Scottish Enlightenment |journal= Book History |volume= 19 |issue=1 |pages=86–131 |doi= 10.1353/bh.2016.0002 |s2cid=151427109 |issn=1529-1499 |url= http://dro.dur.ac.uk/19136/1/19136.pdf |access-date= 17 September 2022 |archive-date=15 June 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220615185141/https://dro.dur.ac.uk/19136/1/19136.pdf |url-status= live }}</ref>, laboratoriya va dala uskunalaridan foydalanish kabi fanning kundalik amaliyotlarini ham oʻrganishgan<ref>{{Cite book |last=Schaffer |first= Simon |date= 1992-06-01 |editor-last= Bud |editor-first= Robert |editor2-last= Cozzens |editor2-first= Susan E. |title= Invisible Connections: Instruments, Institutions, and Science |chapter= Late Victorian metrology and its instrumentation: A manufactory of Ohms |journal=<!---->|series= SPIE Conference Series |volume=10309 |page=1030904  |doi= 10.1117/12.2283709|bibcode= 1992SPIE10309E..04S |s2cid=115323404 }}</ref>.
== Ibdidoiy jamoa davrida ==
{{see|Qadimgi dunyoda fan|Protofan|Alkimyo}}
Ibdidoiy jamoa davrida bilim va texnika avloddan avlodga ogʻzaki oʻtib kelgan. Misol uchun, [[makkajoʻxori|makkajoʻxorini]] [[qishloq xoʻjaligi]] uchun xonakilashtirish taxminan 9 ming yil oldin [[Meksika]]ning janubida, [[yozuv|yozuv tizimlari]] rivojlanishidan oldin boshlangan<ref>{{Cite journal | last1=Matsuoka | first1=Yoshihiro | last2=Vigouroux | first2=Yves | last3=Goodman | first3=Major M. | last4=Sanchez G. | first4=Jesus | last5=Buckler | first5=Edward | last6=Doebley | first6=John | title=A single domestication for maize shown by multilocus microsatellite genotyping | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=99 | issue=9 | pages=6080–6084 | date=30 April 2002 | pmid=11983901 | pmc=122905 | doi=10.1073/pnas.052125199 |bibcode=2002PNAS...99.6080M | doi-access=free }}</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2010/05/25/science/25creature.html?_r=1 Sean B. Carroll (24 May 2010), „Tracking the Ancestry of Corn Back 9,000 Years“ ''New York Times''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170830121104/http://www.nytimes.com/2010/05/25/science/25creature.html?_r=1 |date=30 August 2017 }}.</ref><ref>Francesca Bray (1984), ''[[Science and Civilisation in China]]'' '''VI.2''' '''''Agriculture''''' pp 299, 453 writes that [[teosinte]], 'the father of cornʼ, helps the success and vitality of corn when planted between the rows of its 'childrenʼ, [[maize]].</ref>. Xuddi shunday, arxeologik dalillar savodxonlikdan oldingi jamiyatlarda astronomik bilimlarning rivojlanganini koʻrsatadi<ref>{{Cite book | last=Hoskin | first=Michael | title=Tombs, Temples and their Orientations: a New Perspective on Mediterranean Prehistory | place=Bognor Regis, UK | publisher=Ocarina Books | year=2001 | isbn=978-0-9540867-1-8 }}</ref><ref>{{Cite book | last=Ruggles | first=Clive | author-link=Clive Ruggles | title=Astronomy in Prehistoric Britain and Ireland | url=https://archive.org/details/astronomyinprehi0000rugg | place=New Haven | publisher=Yale University Press | year=1999 | isbn=978-0-300-07814-5 }}</ref>.

Adabiyotdan oldingi jamiyatlarning ogʻzaki anʼanasi bir nechta xususiyatlarga ega edi, bulardan birinchisi bu anʼananing oʻzgaruvchanligi boʻlgan.<ref name= "lindberg2007a"/>. Yangi maʼlumotlar doimiy ravishda oʻzlashtirilar va yangi sharoitlar yoki jamiyat ehtiyojlariga moslashtirilar edi. Arxivlar va hisobotlar boʻlmagan. Bu oʻzgaruvchanlik hozirgi holatni tushuntirish va asoslashning zarurati bilan chambarchas bogʻliq edi<ref name= "lindberg2007a"/>. Oʻsha davrda olam [[yer osti dunyosi]], [[osmon]] va yashab turgan zamindan iborat deya tushinilgan. Ular sabablarni boshlangʻich nuqtalar bilan bogʻlashga ham moyil boʻlib, bu orqali tarixiy kelib chiqishga tushuntirish berardilar. Shuningdek, davolanish, kasalliklarning ilohiy yoki jinlar sabab kelib chiqqanligini anglash hamda ekstremal holatlarda [[jodugarlik]], [[folbinlik]], [[qoʻshiq]]lar va [[afsunlar]] kabi marosimlar uchun „tabib odam“ yoki „donishmand ayol“ga murojaat qilingan<ref name= "lindberg2007a"/>. Nihoyat, zamonaviy davrlarda aql bovar qilmas deb hisoblanishi mumkin boʻlgan tushunchalarni soʻzsiz qabul qilish va shu bilan birga, bunday ishonchsiz xatti-harakatlar muammolarni keltirib chiqarishi mumkinligini tushunmaslik tendensiyasi kuzatilgan<ref name= "lindberg2007a"/>.

Yozuvning rivojlanishi odamlarga avlodlar oʻrtasida bilimlarni saqlash va yetkazish imkonini bergan. Yozuvning kashgf etilishi qadimgi davrlarda falsafa va keyingi fanlar rivojlanishining omili edi<ref name= "lindberg2007a"/>. Bundan tashqari, falsafa va fanning qadimgi davrlardagi rivojlanish darajasi yozuv tizimining samaradorligiga (masalan, alifbolardan foydalanish) bogʻliq boʻlgan<ref name= "lindberg2007a"/>.
== Qadimgi Yaqin Sharqda ==
Ilm-fanning eng qadimgi ildizlari miloddan avvalgi 3000—1200-yillardagi [[Qadimgi Yaqin Sharq]]qa, ayniqsa Qadimgi Misr va Mesopotamiyaga borib taqaladi<ref name= "lindberg2007a"/>.
=== Qadimgi Misr ===
{{see|Qadimgi Misrda astronomiya|Qadimgi Misrda matematika ilmlari|Qadimgi Misrda tibbiyot}}
==== Raqamlar tizimi va geometriya ====
Taxminan miloddan avvalgi 3000-yilda boshlab qadimgi misrliklar oʻnlik sanoq tizimini ishlab chiqadilar va oʻzlarining geometrik bilimlarini geometriya va qurilish kabi amaliy masalalarni yechishga yoʻnaltirganlar<ref name= "lindberg2007a"/>. Ularning geometriyani rivojlantirish ishlari yer tuzishning taraqqiyoti uchun zarur boʻlgan. Mazkur faoliyat sabab har yili Nil daryosi toshqini ostida qoladigan qishloq xoʻjaligi yerlarining rejasi va mulkchiligini saqlab qolinggan. Toʻgʻri burchakli 3-4-5 uchburchagi va boshqa geometriya qoidalari toʻgʻri chiziqli inshootlarni qurishda, shuningdek, Misr arxitekturasining ustun va toʻsinlarini yaratishda qoʻllanilgan.
==== Kasallik va davolash ====
Misr [[Oʻrta yer dengizi]]ning katta qismi uchun alkimyoviy tadqiqotlar markazi boʻlgan. Miloddan avvalgi 2500—1200-yillarda yozilgan tibbiy papiruslarga asoslanib, qadimgi misrliklar kasallik asosan yovuz kuchlar yoki ruhlarning tanaga kirishi bilan bogʻliq deb hisoblashgan[2]. Shunday qilib, dori-darmonlardan foydalanishdan tashqari, davolanish jarayonida [[ibodat]], afsun va marosimlar ham qoʻllangan<ref name= "lindberg2007a"/>. Miloddan avvalgi 1600-yillarda yozilgan Eber papirusida koʻz, ogʻiz bilan bogʻliq kasalliklarni davolash uchun tibbiy retseptlar yozilgan. Taxminan oʻsha davrda yozilgan [[Edwin Smith papirusi]]da [[yara]]lar, sinish va chiqishlarni davolash uchun jarrohlik qoʻllanmasi ham boʻlgan. Misrliklar dorilarning samaradorligi ularning tayyorlanishi va tegishli marosimlarga muvofiq qoʻllanilishiga bogʻliq deb hisoblashgan<ref name= "lindberg2007a"/>. Tibbiyot boʻyicha tarixchilar, masalan, qadimgi Misr farmakologiyasini asosan samarasiz boʻlgan deb hisoblashadi<ref name=autogenerated1>{{cite book |last=Perkins |first=Michael D. |chapter=Pharmacological Practices of Ancient Egypt |title=Proceedings of the 10th Annual History of Medicine Days |hdl=1880/51835 |editor=W. A. Whitelaw |access-date=9 March 2010 |url=http://www.hom.ucalgary.ca/Dayspapers2001.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407062556/http://www.hom.ucalgary.ca/Dayspapers2001.pdf |publisher=Faculty of Medicine, The University of Calgary |location=Calgary |date=2001 |pages=5–11 |archive-date=2008-04-07 }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20080407062556/http://www.hom.ucalgary.ca/Dayspapers2001.pdf |date=2008-04-07 }}</ref>. Ebers va Edwin Smith papiruslarida kasalliklarni davolash quyidagi tarkibiy qismlarni oʻz ichiga oladi: tekshirish, tashxis qoʻyish, davolash va bashorat qilish<ref>{{cite encyclopedia |title=Edwin Smith papyrus: Egyptian medical book |url=https://www.britannica.com/topic/Edwin-Smith-papyrus |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=21 December 2016 |archive-date=1 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101084403/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/179901/Edwin-Smith-papyrus |url-status=live }}</ref>. Bu bitiklar G. E. R. Lloydning<ref>Lloyd, G. E. R. „The development of empirical research“, in his ''Magic, Reason and Experience: Studies in the Origin and Development of Greek Science''.</ref> empirik usuli bilan kuchli oʻxshash jihatlarga ega boʻlgan va metodologiyaning rivojlanishida muhim rol oʻynagan.
==== Taqvim ====
Qadimgi misrliklar hatto har biri oʻttiz kundan iborat oʻn ikki oy va yil oxirida besh kun qoʻshiladigan rasmiy taqvimni ishlab chiqqanlar<ref name= "lindberg2007a"/>. Bobil taqvimi yoki oʻsha paytda yunon shahar-davlatlarida qoʻllanilgan taqvimlardan farqli oʻlaroq, rasmiy Misr taqvimi ancha sodda boʻlgan, chunki bu taqvim aniq tizimlashtirilmagan hamda oy va quyosh sikllari hisobga olinmagan edi<ref name= "lindberg2007a"/>.
=== Mesopotamiya ===
{{see|Bobilda astronomiya|Bobilda matematika|Bobilda tibbiyot}}

Qadimgi mesopotamiyaliklar [[gil]], [[qum]], [[metall rudalari]], [[bitum]], [[tosh]] va boshqa tabiiy materiallarning [[kimyoviy xossalar]]i haqida keng maʼlumotga ega boʻlib, ulardan [[kulolchilik]] buyumlari, [[chinni]], [[shisha]], [[sovun]], [[metall]]ar, ohakli suvoq va gidroizolyatsiya tayyorlashda foydalanganlar. [[Metallurgiya]] metallarning xossalarini bilishni talab qilgan. Shunga qaramay, mesopotamiyaliklar tabiat haqida maʼlumot toʻplashdan unchalik manfaatdor boʻlmaganlar, ularni koʻproq xudolar koinotni qanday tartibga solganini oʻrganish qiziqtirgan. Noinsoniy organizmlar biologiyasi haqida, faqat asosiy akademik fanlar kontekstida maʼlumotlar mavjud. Folbinlik maqsadida hayvonlar fiziologiyasi keng oʻrganilgan; ayniqsa, garuspikda muhim organ hisoblangan jigar anatomiyasi batafsil oʻrganilgan. Hayvonlarning xatti-harakati yana fol ochish maqsadida ham oʻrganilgan. Hayvonlarni qoʻlga oʻrgatish haqidagi maʼlumotlarning aksariyati, ogʻzaki tarzda oʻtib kelgan boʻlishi mumkin. Ammo otlarni oʻrgatishga bagʻishlangan bitta matn saqlanib qolgan<ref name="McIntosh2005"/>.
==== Mesopotamiya tibbiyoti ====
Qadimgi Mesopotamiyaliklar „ratsional fan“ va sehr-joduni oʻzaro ajratmaganlar<ref name="Farber1995">{{Cite book|last=Farber|first=Walter|date=1995 |chapter=Witchcraft, Magic, and Divination in Ancient Mesopotamia|title=Civilizations of the Ancient Near East|volume=3|location=New York City, New York|publisher=Charles Schribner's Sons, MacMillan Library Reference USA, Simon & Schuster MacMillan|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780684192796/page/1891 1891–1908]|isbn=978-0-684-19279-6 |url=https://archive.org/details/isbn_9780684192796/page/1891 |access-date=12 May 2018}}</ref><ref name="Abusch">{{cite book |last=Abusch|first=Tzvi|title=Mesopotamian Witchcraft: Towards a History and Understanding of Babylonian Witchcraft Beliefs and Literature|url=https://books.google.com/books?id=Slhv-0ewLHwC|location=Leiden, The Netherlands |publisher=Brill|year=2002|isbn=978-90-04-12387-8|page=56|access-date=7 May 2020|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803051833/https://books.google.com/books?id=Slhv-0ewLHwC|url-status=live}}</ref><ref name="Brown">{{cite book|last=Brown|first=Michael|date=1995|title=Israel's Divine Healer|url=https://books.google.com/books?id=KCzmNKnLqMkC|location=Grand Rapids, Michigan|publisher=Zondervan|isbn=978-0-310-20029-1|page=42|access-date=7 May 2020|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803054328/https://books.google.com/books?id=KCzmNKnLqMkC|url-status=live}}</ref>. Kasal odamga, shifokorlar aytilishi kerak boʻlgan sehrli formulalarni, shuningdek, dori-darmonlarni yozib berishgan<ref name="Farber1995"/><ref name="Abusch"/><ref name="Brown"/><ref name="McIntosh2005">{{cite book|last1=McIntosh|first1=Jane R.|title=Ancient Mesopotamia: New Perspectives|date=2005|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, California, Denver, Colorado, and Oxford, England|isbn=978-1-57607-966-9|pages=273–276|url=https://books.google.com/books?id=9veK7E2JwkUC&q=science+in+ancient+Mesopotamia|access-date=3 October 2020|archive-date=5 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210205162758/https://books.google.com/books?id=9veK7E2JwkUC&q=science+in+ancient+Mesopotamia|url-status=live}}</ref>. Eng qadimgi tibbiy retseptlar [[shumer tili]]da [[Ur]]ning Uchinchi sulolasi davrida paydo boʻlgan (taxminan miloddan avvalgi 2112-yil – miloddan avvalgi 2004-yillar)<ref>{{cite journal |title=Medicine, Surgery, and Public Health in Ancient Mesopotamia |first=R D. |last=Biggs |journal=Journal of Assyrian Academic Studies |volume=19 |number=1 |year=2005 |pages=7–18}}</ref>. Biroq, Bobil shohi Adad-apla-iddinaning (eramizdan avvalgi 1069—1046-yillar) hukmronligi davrida borsippalik Esagilkin-apli tomonidan<ref name="Stol-99">{{cite book|last=Heeßel|first=N. P.|date=2004|chapter=Diagnosis, Divination, and Disease: Towards an Understanding of the ''Rationale'' Behind the Babylonian ''Diagnostic Handbook''|chapter-url=https://books.google.com/books?id=p6rejN-iF0IC&q=Diagnostic+Handbook|title=Magic and Rationality in Ancient Near Eastern and Graeco-Roman Medicine|editor1-last=Horstmanshoff|editor1-first=H.F.J.|editor2-last=Stol|editor2-first=Marten|editor3-last=Tilburg|editor3-first=Cornelis|series=Studies in Ancient Medicine|volume=27|location=Leiden, The Netherlands|publisher=Brill|isbn=978-90-04-13666-3|pages=97–116|access-date=12 May 2018|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803060925/https://books.google.com/books?id=p6rejN-iF0IC&q=Diagnostic+Handbook|url-status=live}}</ref> „ummânū“ yoki bosh olimga yozilgan „Tashxis boʻyicha qoʻllanma“ eng keng qamrovli Bobil tibbiy matnidir<ref>Marten Stol (1993), ''Epilepsy in Babylonia'', p. 55, [[Brill Publishers]], {{ISBN|978-90-72371-63-8}}.</ref>. Sharqiy semit madaniyatlarida tibbiyot sohasidagi asosiy nufuzga ega „ašipu“ nomi bilan mashhur tabib-ekzorsist boʻlgan<ref name="Farber1995"/><ref name="Abusch"/><ref name="Brown"/>. Bu kasb odatda otadan bolaga oʻtgan va katta hurmatga sazovor boʻlgan<ref name="Farber1995"/>. Asosan turli xil oʻtlar, hayvon mahsulotlari va minerallardan iborat [[xalq tabobati]] vositalaridan, shuningdek, qaynatmalar, klizmalar va malhamlar yoki ziravorlardan foydalangan holda jismoniy alomatlarni davolovchi „asu“ ga kamdan-kam murojaat qilingan. Faoliyati hozirgi tabiblarga oʻxshash hisoblangan. Ular jarohatlarni bogʻlashgan, oyoq-qoʻllarni tuzatishgan va oddiy operatsiyalarni amalga oshirishgan. Qadimgi Mesopotamiyaliklar ham profilaktika bilan shugʻullangan va kasalliklar tarqalishining oldini olish choralarini koʻrgan<ref name="McIntosh2005"/>.
==== Astronomiya va samoviy bashorat ====
Bobil astronomiyasida [[yulduz]]lar, [[sayyora]]lar va [[oy]]ning harakati haqidagi bitiklar [[kotib]]lar tomonidan yasalgan minglab sopol lavhlarda saqlanib qolgan. Mesopotamiya qadimshunoslari tomonidan aniqlangan astronomik davrlar bugungi kunda ham [[tropik yil]] va [[qamariy oy]] kabi [[Grigoriy taqvimi|Gʻarb taqvimlari]]da keng qoʻllaniladi. Ushbu maʼlumotlardan foydalanib, ular yil davomida yorugʻlik uzunligining oʻzgarishini hisoblash, Oy va sayyoralarning paydo boʻlishi va yoʻqolishini, shuningdek, Quyosh va Oy tutilishini bashorat qilish imkonini beradigan matematik usullarni ishlab chiqdilar. Faqat bir nechta astronomlarning nomlari hozirgacha saqlanib qolgan. Masalan, Kidinnu, [[xaldeylar|xaldeya]]lik astronom va matematik. Tropik yilning Kidinnu tomonidan oʻylab topilgan tushuncha zamonaviy taqvimlarda qoʻllaniladi. Bobil astronomiyasi „astronomik hodisalarning nozik matematik tavsifini aniqlash uchun boʻlgan birinchi va juda muvaffaqiyatli urinishdir“. Tarixchi A. Aaboening soʻzlariga koʻra, „Ellinistik dunyoda, Hindistonda, islom dunyosida va Gʻarbda ilmiy astronomiyaning keyingi barcha turlari fundamental jihatdan Bobil astronomiyasiga bogʻliq“<ref>{{Cite journal |title=Scientific Astronomy in Antiquity |author=Aaboe, A. |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society]] |volume=276 |issue=1257|date=2 May 1974 |pages=21–42|doi=10.1098/rsta.1974.0007 |bibcode=1974RSPTA.276...21A |jstor=74272|s2cid=122508567 }}</ref>.

[[Bobil]]liklar va boshqa [[Yaqin Sharq]] madaniyatlari uchun xudolarning xabarlari yoki alomatlari bilimdonlar tomonidan oʻqilishi va talqin qilinishi mumkin boʻlgan barcha tabiiy hodisalarda yashiringan<ref name= "lindberg2007a"/>. Shuning uchun xudolar barcha yerdagi narsalar va osmon hodisalari orqali gapira oladi deb hisoblangan<ref name= "lindberg2007a"/>. Bundan tashqari, Bobil astrologiyasi Bobil astronomiyasidan ajralmas edi.
==== Matematika ====
Miloddan avvalgi <nowiki>XVIII</nowiki> asrga tegishli [[Plimpton 322]] Mesopotamiya [[mixxat]] lavhida bir qator [[Pifagor sonlari]] (3,4,5) (5,12,13)… bitilgan boʻlib<ref>[[Paul Hoffman (science writer)|Paul Hoffman]], ''The man who loved only numbers: the story of Paul Erdős and the search for mathematical truth'', (New York: Hyperion), 1998, p. 187. {{ISBN|978-0-7868-6362-4}}</ref>, bu qadimgi mesopotamiyaliklar [[Pifagor teoremasi]]ni [[Pifagor]]dan ming yil oldin bilgan boʻlishi mumkinligiga ishora qiladi<ref>{{cite book|last=Burkert|first=Walter|author-link=Walter Burkert|date=1 June 1972|title=Lore and Science in Ancient Pythagoreanism |url=https://books.google.com/books?id=0qqp4Vk1zG0C&q=Pythagoreanism |location=Cambridge, Massachusetts|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-53918-1|pages=429, 462|access-date=3 October 2020|archive-date=29 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180129145253/https://books.google.com/books?id=0qqp4Vk1zG0C&printsec=frontcover&dq=Pythagoreanism&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiX4Y3W9bfXAhXBeSYKHfBxCG4Q6AEIMTAC|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Kahn|first=Charles H.|author-link=Charles H. Kahn|date=2001|title=Pythagoras and the Pythagoreans: A Brief History|url=https://books.google.com/books?id=GKUtAwAAQBAJ&q=Pythagoreanism&pg=PA72|location=Indianapolis, Indiana and Cambridge, England |publisher=Hackett Publishing Company|isbn=978-0-87220-575-8|page=32|access-date=3 October 2020|archive-date=31 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331100347/https://books.google.com/books?id=GKUtAwAAQBAJ&q=Pythagoreanism&pg=PA72|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Riedweg|first=Christoph|date=2005|orig-year=2002 |title=Pythagoras: His Life, Teachings, and Influence|url=https://books.google.com/books?id=A8ixyQJA7_MC&q=Pythagoras|location=Ithaca, New York|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-7452-1|page=27|access-date=3 October 2020|archive-date=28 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228161323/https://books.google.com/books?id=A8ixyQJA7_MC&q=Pythagoras|url-status=live}}</ref>.

== Qadimgi va oʻrta asrlar Janubiy va Sharqiy Osiyoda ==
Mesopotamiyaning matematik yutuqlari [[Hindiston]]da matematika rivojlanishiga maʼlum darajada taʼsir koʻrsatgan hamda Hindiston va Xitoy oʻrtasida matematik gʻoyalarning ikki tomonlama almashinuviga olib kelgan<ref name=joseph2011a>{{cite book | last = Joseph | first = George G. | date = 2011 | chapter = The history of mathematics: Alternative perspectives | title = The Crest of the Peacock: Non-European Roots of Mathematics | edition = 3rd | pages = 418–449 | publisher = Princeton University Press | location = New Jersey | isbn = 978-0691135267}}</ref>. Shunga qaramay, Hindistonda va ayniqsa Xitoyda matematik va ilmiy yutuqlar Yevropa sivilizatsiyalaridan ancha mustaqil boʻlgan<ref name = "sivin1985">{{cite journal | last = Sivin | first = Nathan | author-link = Nathan Sivin | title = Why the Scientific Revolution did not take place in China – or did it? | journal = The Environmentalist | volume = 5 | issue = 1 | pages = 39–50 | date = 1985 | doi = 10.1007/BF02239866 | bibcode = 1985ThEnv...5...39S | s2cid = 45700796 | url = https://link.springer.com/article/10.1007/BF02239866 | access-date = 8 June 2021 | archive-date = 8 June 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210608185003/https://link.springer.com/article/10.1007/BF02239866 | url-status = live }}</ref>. Bu ikki sivilizatsiyaning Yevropadagi fan rivojlanishiga taʼsiri bilvosita boʻlgan va Mesopotamiya hamda keyinchalik Islom dunyosi oraliq boʻgʻin vazifasini oʻtagan<ref name=joseph2011a/>. <nowiki>XVI—XVII</nowiki> asrlarda mintaqa [[flora|oʻsimlik]] va [[Fauna|hayvonot dunyosi]]ni oʻrganishga qiziqqan [[Missionerlik|missioner]]-[[iyezuitlar]]ning ilmiy faoliyati orqali Hindiston va Xitoyga hamda umuman [[Osiyo]] mintaqasiga ilmiy inqilob taʼsirida shakllangan zamonaviy fan kirib kelgan<ref name=bartholomew2003>{{cite book | last = Bartholomew | first = James R. | date = 2003 | editor1-last = Heilbron | editor1-first = John L. | chapter = Asia | title = The Oxford Companion to the History of Modern Science | url = https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_s7n3 | pages = [https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_s7n3/page/n84 51]–55 | publisher = Oxford University Press | location = New York| isbn = 978-0195112290}}</ref>.
=== Hindiston ===
{{see|Hindiston yarim orolida fan va texnika tarixi}}
==== Matematika ====
{{main|Hindistonda matematika tarixi}}
Hindiston yarim orolidagi matematik bilimlarning eng qadimgi izlari [[Xarappa madaniyati|Hind vodiysi sivilizatsiyasi]]ga (miloddan avvalgi 4-ming yillik – miloddan avvalgi 3-ming yillik) borib taqaladi. Ushbu sivilizatsiyaga mansub kishilar oʻlchamlari 4:2:1 nisbatda boʻlgan gʻishtlarni ishlab chiqarishgan, bu gʻisht konstruktsiyasining barqarorligi uchun qulay boʻlgan<ref>{{cite web|url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Projects/Pearce/chapter-3/|title=3: Early Indian culture – Indus civilisation|work=st-and.ac.uk}}</ref>. Shuningdek, uzunlik oʻlchovini yuqori aniqlik bilan standartlashtirishga harakat qilishgan. Uzunlik birligi (taxminan 1,32 dyuym yoki 3,4 santimetr) oʻnta teng qismga boʻlingan ''Mohenjo-Daro chizgʻichi'' ni ishlab chiqqanlar. Qadimgi Mohenjo-Daroda ishlab chiqarilgan gʻishtlar koʻpincha ana shu uzunlik birligining butun qismiga karrali oʻlchamda boʻlgan<ref>{{cite book|last=Bisht |first=R.S.|year=1982|chapter=Excavations at Banawali: 1974–77|editor=Possehl, Gregory L. |title=Harappan Civilization: A Contemporary Perspective|pages=113–124 |publisher=Oxford and IBH Publishing Co.}}</ref>.

Baxshali qoʻlyozmasida [[arifmetika]], [[algebra]] va [[geometriya]]ga oid [[masala]]lar, shu jumladan oʻlchov masalalari mavjud. [[Kasr]]lar, [[kvadrat ildiz]]lar, [[Arifmetik progressiya|arifmetik]] va [[geometrik progressiya]]lar, sodda tenglamalarning yechimlari, chiziqli algebraik tenglamalar, [[kvadrat tenglama]]lar va ikkinchi darajali noaniq tenglamalar kabi mavzular oʻrganilgan<ref name="Plofker">{{citation |last=Plofker |first=Kim |title=Mathematics in India |title-link=Mathematics in India (book) |page=158 |year=2009 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-12067-6 |author-link=Kim Plofker}}</ref>. Miloddan avvalgi <nowiki>III</nowiki> asrda, [[Pingala]] sanskrit prosodiyasi boʻyicha maʼlum risolalarning eng qadimgisi boʻlmish „Pingala-sutra“ ni bayon etgan<ref>{{cite book |author=Vaman Shivaram Apte |url=https://books.google.com/books?id=4ArxvCxV1l4C&pg=PA648 |title=Sanskrit Prosody and Important Literary and Geographical Names in the Ancient History of India |publisher=Motilal Banarsidass |year=1970 |isbn=978-81-208-0045-8 |pages=648–649}}</ref>. U, oʻrin qiymatlarining yigʻindisiga [[1 (son)|bir]]ni qoʻshish orqali, sonli tizimni ham ifodalab bergan<ref>B. van Nooten, "Binary Numbers in Indian Antiquity", Journal of Indian Studies, Volume 21, 1993, pp. 31–50</ref>. Pingala asarida [[Fibonacci sonlari]] bilan bogʻliq maʼlumot ham mavjud boʻlib, „mātrāmeru“ deb atalgan<ref>{{cite book |author=Susantha Goonatilake |url=https://archive.org/details/towardglobalscie0000goon |title=Toward a Global Science |publisher=Indiana University Press |year=1998 |isbn=978-0-253-33388-9 |page=[https://archive.org/details/towardglobalscie0000goon/page/126 126] |quote=Virahanka Fibonacci. |url-access=registration}}</ref>.

Hind astronomi va matematigi [[Aryabhata]] (476—550) oʻzining „Aryabhatiya“ (499) asarida trigonometriya va 0 soniga sinus funksiyasini kiritgan. Milodiy 628-yili [[Brahmagupta]] gravitatsiya tortishish kuchi ekanligini taxminini ilgari surgan<ref>{{Cite book| last=Pickover| first=Clifford| author-link=Clifford A. Pickover| title=Archimedes to Hawking: laws of science and the great minds behind them| publisher=[[Oxford University Press US]]| year=2008| page=105| url=https://books.google.com/books?id=SQXcpvjcJBUC&pg=PA105| isbn=978-0-19-533611-5| access-date=7 May 2020| archive-date=18 January 2017| archive-url=https://web.archive.org/web/20170118060420/https://books.google.com/books?id=SQXcpvjcJBUC| url-status=live}}</ref><ref>Mainak Kumar Bose, ''Late Classical India'', A. Mukherjee & Co., 1988, p. 277.</ref>. U nolning olmosh sifatida ham, oʻnli sanoq tizimidagi raqam sifatida ham ishlatilishini, shuningdek, hozirda butun dunyoda keng qoʻllanilayotgan [[hind-arab sanoq tizimi]]ni ham tushunarli tarzda tavsiflagan. Ushbu ikki astronom matnlarining arabcha tarjimalari tez orada islom dunyosida paydo boʻlgan. Bu esa <nowiki>IX</nowiki> asrga kelib arab raqamlariga aylangan belgilarni islom dunyosiga kirib kelishiga imkon bergan<ref name="ifrah">Ifrah, Georges. 1999. ''The Universal History of Numbers : From Prehistory to the Invention of the Computer'', Wiley. {{ISBN|978-0-471-37568-5}}.</ref><ref name="oconnor">O'Connor, J.J. and E.F. Robertson. 2000. [http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Indian_numerals.html 'Indian Numerals'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929131009/http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/%7Ehistory/HistTopics/Indian_numerals.html |date=29 September 2007 }}, ''MacTutor History of Mathematics Archive'', School of Mathematics and Statistics, University of St. Andrews, Scotland.</ref>.

Narayana Pandita ({{lang-sa|नारायण पण्डित}}) (1340—1400-yillar<ref>{{Cite web |title=Narayana - Biography |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Narayana/ |access-date=2022-10-03 |website=Maths History |language=en}}</ref>) – hind matematigi. Plofkerning yozishicha, uning matnlari [[Kerala astronomiya va matematika maktabi|Kerala maktabi]]ni hisobga olmaganda, Bxaskara II risolalaridan keyin eng muhim sanskrit tilidagi matematik risolalar boʻlgan<ref>{{citation | author=[[Kim Plofker]] | title=Mathematics in India: 500 BCE–1800 CE | title-link= Mathematics in India (book) | year=2009 | place = Princeton, NJ | publisher=Princeton University Press | isbn= 978-0-691-12067-6}}</ref>. 1356-yilda matematik tadqiqotlar haqida „Ganita Kaumudi“ (soʻzma-soʻz tarjimasi: „Matematikaning oy nuri“) asarini yozgan<ref>{{citation | last=Kusuba|first=Takanori | contribution=Indian Rules for the Decomposition of Fractions | year=2004 | title=Studies in the History of the Exact Sciences in Honour of [[David Pingree]] | publisher=[[Brill Publishers|Brill]] | isbn=9004132023 | issn=0169-8729 | editor1=Charles Burnett | editor2=Jan P. Hogendijk | editor3=Kim Plofker |display-editors = 3 | editor4=Michio Yano | page = 497}}</ref>. Bu asar [[kombinatorika]] sohasidagi koʻplab ishlanmalarni oldindan ochib bergan.

<nowiki>XIV—XVI</nowiki> asrlarda Kerala astronomiya va matematika maktabi astronomiya va ayniqsa, matematikada, shu jumladan [[trigonometriya]] va [[Matematik analiz|analiz]] kabi sohalarda sezilarli yutuqlarga erishgan.

==== Astronomiya ====
Astronomik tushunchalar haqidagi ilk matnli mulohazalar Hindistonning diniy adabiyoti boʻlgan [[Vedalar]]da mavjud<ref name="Sarma-Ast-Ind">{{cite encyclopedia|last =Sarma|first = K.V.| title=Astronomy in India |date = 2008 |encyclopedia = Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures|editor-last = Selin|editor-first = Helaine|doi= 10.1007/978-1-4020-4425-0_9554|publisher = Springer, Dordrecht|isbn = 978-1-4020-4425-0|pages = 317–321}}</ref>. Sarme (2008) fikriga koʻra: „[[Rigveda]]da [[Borliq]]ning yoʻqlikdan kelib chiqishi, koinotning konfiguratsiyasi, oʻzini oʻzi tutib turuvchi sharsimon Yer va 360 kun, har biri 30 kundan iborat 12 oyga teng boʻlgan yil haqidagi asosli mulohazalarni uchratish mumkin“<ref name="Sarma-Ast-Ind" />.

<nowiki>XII</nowiki> asrda Bhaskara tomonidan yozilgan „Siddhanta Shiromani“ ning dastlabki 12 bobi quyidagi: sayyoralarning oʻrtacha uzunliklari; sayyoralarning haqiqiy uzunliklari; sutkalik aylanishning uch muammosi; [[sizigiya]]lar; [[oy tutilishi]]; [[quyosh tutilishi]]; sayyoralarning kengliklari; [[yarim oy]]; sayyoralarning bir-biri bilan bogʻlanishi; sayyoralarning qoʻzgʻalmas yulduzlar bilan bogʻlanishi; quyosh va oyning botishi kabi mavzularni qamrab olgan. Ikkinchi qismning 13 bobida sfera va unga asoslangan muhim astronomik va trigonometrik hisoblar koʻrib chiqilgan.

„Tantrasangraha“ risolasida Nilakantha Somayaji yoʻldoshlar, [[Merkuriy]] va [[Venera (sayyora)|Venera]] uchun ariyabhatan modelini yangiladi va u ushbu sayyoralarning markazi uchun koʻrsatgan tenglama <nowiki>XVII</nowiki> asrda yashab oʻtgan [[Johannes Kepler]] davrigacha Yevropa yoki Islom astronomiyasida ishlatilgan tenglamadan koʻra aniqroq edi<ref name="joseph2011j">{{cite book |last=Joseph |first=George G. |title=The Crest of the Peacock: Non-European Roots of Mathematics |date=2011 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691135267 |edition=3rd |location=New Jersey |pages=418–449 |chapter=A Passage to Infinity: The Kerala Episode}}</ref>. Jaypurlik Jay Singh II [[Nyu-Dehli]], [[Jaypur]], [[Ujjayn]], [[Mathura]] va [[Varanasi]]da Jantar Mantar deb nomlangan beshta [[rasadxona]]ni qurdirgan. Qurilish ishlarii 1724—1735-yillarda yakunlangan<ref>{{Cite web |title=The Observatory Sites |url=http://www.jantarmantar.org/learn/observatories/sites/index.html |access-date=2024-01-29}}</ref>.
==== Grammatika ====
Hindistonda [[temir davri]] (eramizdan avvalgi I ming yillikda) ga oid Eng qadimgi lingvistik asarlardan biri mavjud. Unda Veda matnlarini toʻgʻri oʻqish va talqin qilish uchun [[sanskrit tili]]da tahlil oʻtkazilgan. Sanskrit tilining eng mashhur grammatigi Panini (eramizdan avvalgi 520—460-yillar) boʻlib, uning grammatikasida sanskrit uchun 4000 ga yaqin qoidalar shakllantirilgan. Tahliliy yondashuvlarida [[fonema]], [[morfema]] va [[oʻzak]] tushunchalari mavjud. Milodning birinchi asrlarida yaratilgan „Tolkappiyam“ matni<ref name= "weiss2009d" >{{cite book | last = Weiss | first = Richard S. | year = 2009 | chapter = The invasion of utopia: The corruption of Siddha medicine by Ayurveda | title = Recipes for Immortality: Healing, Religion, and Community in South India | pages = 79–106 | publisher = Oxford University Press | location = New York, New York | isbn = 978-0195335231}}</ref> [[orfografiya]], [[fonologiya]], [[etimologiya]], [[morfologiya]], [[semantika]], [[prosodiya]], [[gap]] tuzilishi va kontekstning tildagi ahamiyatiga koʻra sutralarni oʻz ichiga olgan tamil grammatikasi boʻyicha keng qamrovli asardir.
==== Tibbiyot ====
Zamonaviy [[Pokiston]]dagi [[neolit davri]]ga oid qabrlardan topilgan ashyolar ilk [[dehqonchilik]] madaniyati vakillarida protostomatologiya mavjud boʻlganligidan dalolat beradi<ref>{{cite journal|last1=Coppa|first1=A.|title=Early Neolithic tradition of dentistry: Flint tips were surprisingly effective for drilling tooth enamel in a prehistoric population |journal=Nature |volume=440 |date=6 April 2006 |doi=10.1038/440755a |pages=755–756 |pmid=16598247 |issue=7085 |bibcode=2006Natur.440..755C |s2cid=6787162|display-authors=etal}}</ref>. „Sushrutasamhit“ ning qadimgi matnida Sushruta jarrohlikning turli xil koʻrinishlarini, jumladan [[rinoplastika]], quloqlarning yirtilgan yumshoq qismini davolash, oraliq [[litotomiya]], [[katarakta]] jarrohligi, shuningdek, baʼzi kesish usullari va jarrohlik muolajalarini tasvirlab bergan<ref>E. Schultheisz (1981), History of Physiology, Pergamon Press, {{ISBN|978-0080273426}}, page 60-61, Quote: "(...) the Charaka Samhita and the Susruta Samhita, both being recensions of two ancient traditions of the Hindu medicine".</ref><ref>Wendy Doniger (2014), On Hinduism, Oxford University Press, {{ISBN|978-0199360079}}, page 79;

Sarah Boslaugh (2007), Encyclopedia of Epidemiology, Volume 1, SAGE Publications, {{ISBN|978-1412928168}}, page 547, '''Quote''': "The Hindu text known as Sushruta Samhita is possibly the earliest effort to classify diseases and injuries"</ref>. „Charaka Samhita“ da Charaka inson tanasi, [[etiologiya]]si, [[simptomatika]]si va keng koʻlamli kasalliklarni davolash haqidagi qadimiy nazariyalarni keltirib oʻtgan<ref name="Glucklichtsov141">{{cite book |author=Ariel Glucklich |url=https://archive.org/details/stridesvishnuhin00gluc_414 |title=The Strides of Vishnu: Hindu Culture in Historical Perspective |publisher=Oxford University Press, USA |year=2008 |isbn=978-0-19-531405-2 |pages=[https://archive.org/details/stridesvishnuhin00gluc_414/page/n155 141]–142 |url-access=registration}}</ref>. Asarda [[parhez]], [[gigiyena]], [[profilaktika]], tibbiy taʼlim va sogʻliqni tiklash uchun shifokor, hamshira va bemorning birgalikda bajarishi zarur ishi haqidagi boʻlimlar mavjud<ref name="Svoboda1992">{{cite book |author=Robert Svoboda |title=Ayurveda: Life, Health and Longevity |url=https://archive.org/details/ayurvedalifeheal0000svob |publisher=Penguin Books |year=1992 |isbn=978-0140193220 |pages=[https://archive.org/details/ayurvedalifeheal0000svob/page/n198 189]–190}}</ref><ref name="valiathan1186">MS Valiathan (2009), An Ayurvedic view of life, Current Science, Volume 96, Issue 9, pages 1186-1192</ref><ref>F.A. Hassler, [https://www.jstor.org/stable/1764939 Caraka Samhita], Science, Vol. 22, No. 545, pages 17-18</ref>.
==== Davlat va siyosat ====
[[Davlat tuzilishi]], [[iqtisodiy siyosat]] va [[harbiy strategiya]] haqida Kautilya<ref>{{cite journal | first=I.W. | last=Mabbett | date=1 April 1964| title=The Date of the Arthaśāstra | journal=Journal of the American Oriental Society | volume=84 | issue=2 | pages=162–169 | doi=10.2307/597102 | jstor=597102 }}<br />{{cite book | last=Trautmann | first=Thomas R. | author-link=Thomas Trautmann | title=Kauṭilya and the Arthaśāstra: A Statistical Investigation of the Authorship and Evolution of the Text | year=1971 | publisher=Brill | pages=10 | quote =while in his character as author of an ''arthaśāstra'' he is generally referred to by his ''[[gotra]]'' name, Kauṭilya.}}</ref> va Vishnagupta<ref>Mabbett 1964<br />Trautmann 1971:5 "the very last verse of the work...is the unique instance of the personal name Viṣṇugupta rather than the ''[[gotra]]'' name Kauṭilya in the ''Arthaśāstra''.</ref> tomonidan yozilgan qadimgi hind risolasi, [[Chanakya]] siyosati bilan oʻzaro bogʻlangan (taxminan miloddan avvalgi 350—283-yillar). Ushbu risolada kishilar, shoh, davlat, hukumat amaldorlari, saroy ayonlari, dushmanlar, bosqinchilar va uyushmalarning xatti-harakatlari hamda oʻzaro munosabatlari tahlil qilinadi va hujjatlashtiriladi. Roger Boesch „Arthashastra“ ni siyosiy realizm kitobi sifatida taʼriflaydi. Kitobda siyosat dunyosi qanday ishlashini tahlil qilingan, ammo koʻp oʻrinlarda qanday ishlashi kerakligi tushuntirilmagan. Asar qirolga davlat va umumiy farovonlikni saqlash uchun qanday qilib puxta oʻylangan va baʼzi paytlarda shafqatsiz choralar koʻrishi zarurligini ochiq-oydin koʻrsatib bergan<ref>{{cite book| author-link= Roger Boesche | last=Boesche | first=Roger | title=The First Great Political Realist: Kautilya and His Arthashastra | year=2002 | publisher=Lexington Books | isbn=978-0-7391-0401-9 | page=17}}</ref>.

==== Mantiq ====
Hind mantigʻining taraqqiyoti [[Pingala]] „Chandaxsutra“ si va [[Medhatithi Gautama]] ''anvisika''si (taxminan miloddan avvalgi <nowiki>VI</nowiki> asr), Paninining sanskrit tili [[grammatika]]si qoidalari (taxminan miloddan avvalgi <nowiki>V</nowiki> asr), [[Vaysheshika]] maktabining [[Atomizm|atomistik]] tahlili (taxminan miloddan avvalgi <nowiki>VI</nowiki> asrdan to miloddan avvalgi <nowiki>II</nowiki> asrgacha), [[Nyaya]] hind falsafiy maktabining asoschisi [[Gotama]] [[Xulosa chiqarish|xulosalarining tahlili]] (taxminan miloddan avvalgi <nowiki>VI</nowiki> asrdan to milodiy <nowiki>II</nowiki> asrgacha) va [[Nagarjuna]] [[tetralemma]]si (taxminan milodiy <nowiki>II</nowiki> asrgacha) ga borib taqaladi.

Hind mantigʻi yunon va xitoy mantigʻi bilan bir qatorda [[mantiq]]ning dastlabki uch anʼanaviy shakllaridan biridir. Hind anʼanaviy shakli ilk davrdan to hozirgi davrgacha Navya-Nyaya mantiqiy maktabi zamirida rivojlanishda davom etgan{{sfn|Mantiq|2004|p=16}}.

<nowiki>II</nowiki> asrda buddaviy faylasuf Nagarjuna „Katuskoti“ mantiq shaklini takomillashtirgan. Katuskotini koʻpincha „tetralemma“ (yunoncha) deb ham atashadi.

Navya-Nyanya murakkab til va konseptual sxemani ishlab chiqadi, bu ishi unga mantiq va [[epistemologiya]]dagi muammolarni belgilash, tahlil qilish va hal qilish imkonini beradi. U Nyayaning barcha tushunchalarini to‘rtta: [[his qilish]] yoki [[idrok qilish]] (pratyakşa), [[xulosa chiqarish]] (anumāna), [[o‘xshatish]] yoki [[o‘xshashlik]] (upamāna) va [[guvohlik]] (tovush yoki so‘z orqali; śabda) kabi asosiy toifalarga ajratgan{{sfn|Mantiq|2004|p=16}}.

=== Xitoy ===
{{see|Xitoyda fan va texnika tarixi|Xitoylik kashfiyotchilar roʻyxati|Xitoylik ixtirochilar roʻyxati}}
==== Xitoy matematiklari ====
{{see|Xitoy matematikasi}}
Eng qadimgi davrlardan boshlab xitoyliklar abakda oʻnlik sanoq tizimidan foydalanganlar. 10 ni ifodalash uchun birlik tayoqcha oʻng tomondagi ikkinchi katakchaga qoʻyiladi. Miloddan avvalgi I asrga kelib manfiy sonlar va oʻnli kasrlar muomalaga kirgan. „Matematik sanʼat haqida toʻqqiz bob“da [[Horner metodi]] boʻyicha yuqori tartibli ildizlarni ajratib olish usullari, [[chiziqli tenglama]]larni yechish va Pifagor teoremasi kiritilgan. Kubik tenglamalar [[Tan sulolasi]] davrida yechilgan boʻlsa, 3 dan yuqori tartibli tenglamalarning yechimlari esa milodiy 1245-yilda [[Sin Szishao]] tomonidan taqdim etilgan. Binomial koeffitsiyentlar uchun [[arifmetik uchburchak]] taxminan 1100-yilda [[Szya Syan]] tomonidan tasvirlab berilgan<ref>{{cite book
 |last1=Martzloff
 |first1=Jean-Claude
 |title=A History of Chinese Mathematics
 |year=2006
 |publisher=Springer Berlin Heidelberg
 |isbn=9783540337836
 |page=17
 |language=English, Japanese, Chinese
|url=https://books.google.com/books?id=ACK1jreKgCoC&q=jia+xian+pascal+triangle
}}
</ref>.

Geometriyani aksiomatizatsiya qilishga birinchi urinishlar miloddan avvalgi 330-yilda [[Moizm|moist]] qonunida paydo boʻlgan boʻlsa-da, Lyu Xuey milodiy <nowiki>III</nowiki>
asrda geometriyada [[algebraik usullar]]ni ishlab chiqqan, shuningdek, 5 ta qiymatli raqamgacha [[pi]]ni hisoblab chiqqan. 480-yilda Szu Chunchji bu nisbatni takomillashtiradi va 1200 yil davomida eng aniq qiymat boʻlib qolgan <math>\tfrac{355}{113}</math>ni kashf etgan.
==== Astronomik kuzatuvlar ====
{{see|Xitoyda astronomiya}}
Xitoydagi astronomik kuzatuvlar barcha sivilizatsiyalar orasida eng uzun uzluksiz kechgan. Ushbu kuzatuvlar davomida [[quyosh dogʻlari]] (miloddan avvalgi 364-yildan boshlab 112 ta yozuv), [[supernova]]lar (1054-yil), oy va quyosh tutilishlari haqidagi malumotlar olingan. <nowiki>XII</nowiki> asrga kelib, ular tutilish hodisalarini yetarlicha aniq bashorat qilishlari mumkin boʻlgan, ammo bu haqidagi bilimlar [[Min (sulola)|Min sulolasi]] davrida yoʻqolgan. Shuning uchun 1601-yilda iyezuit [[Matteo Ricci]] oʻzining bashoratlari tufayli katta mashhurlikka erishadi<ref>Needham p422</ref>. 635-yilga kelib, xitoylik astronomlar [[kometa]]larning dumlari har doimo Quyosh tomonga qarab yoʻnalishini payqashadi.

Qadimdan xitoyliklar osmonni tasvirlash uchun ekvatorial tizimdan foydalanganlar va 940-yil tuzilgan yulduz xaritasi silindrik (merkator) proyeksiyadan foydalangan holda tuzilgan. [[Armillyar sfera]]dan foydalanish miloddan avvalgi IV asrda, doimiy ravishda ekvatorial oʻqda oʻrnatilgan holda turadigan sferadan foydalanish esa miloddan avvalgi 52-yilda qayd etilgan. Miloddan avvalgi 125-yilda [[Chjan Xen]] real vaqtda sferani aylantirish uchun suv energiyasidan foydalangan. Ular orasida meridian va ekliptika uchun halqalar boʻlgan. 1270-yilga kelib, sohaga arab [[torkvetum]]i tamoyillari joriy etilgan.

Imperator [[Sun imperiyasi]] davrida (960—1279-yillar) xitoylik amaldor olimlar qadimgi artefaktlarni qazib, oʻrganib, kataloglashtirgan.
==== Ixtirolar ====
{{see|Xitoylik ixtirochilar roʻyxati}}
Falokatlarga oldindan tayyorgarlik koʻrish uchun Chjan Xen eramizning 132-yilida [[seysmometr]]ni ixtiro qilgan. Poytaxt [[Loyan]]dagi maʼmuriyatni maʼlum bir joyda zilzila sodir boʻlishi haqida darhol xabardor qiladi<ref>[[Rafe de Crespigny|de Crespigny, Rafe]]. (2007). ''A Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms (23–220 AD)''. Leiden: Koninklijke Brill, p. 1050. {{ISBN|90-04-15605-4}}.</ref><ref>Morton, W. Scott and Charlton M. Lewis. (2005). ''China: Its History and Culture''. New York: McGraw-Hill, Inc., p. 70. {{ISBN|0-07-141279-4}}.</ref>. Chjan sudga hozirgina shimoli-gʻarbda zilzila sodir boʻlganini aytganida, poytaxtda hech qanday silkinish sezilmagan boʻlsa-da, koʻp oʻtmay, Loyandan (hozirgi [[Gansu]] hududida) 400-500 km (250-310 milya) shimoli-gʻarbda haqiqatan ham zilzila sodir boʻlganligi haqida xabar keladi<ref>Minford & Lau (2002), 307; Balchin (2003), 26–27; Needham (1986a), 627; Needham (1986c), 484; Krebs (2003), 31.</ref>. Chjan oʻz qurilmasini „mavsumiy shamollar va Yer harakatini oʻlchash asbobi“ (Houfeng didong yi 候风地动仪) deb nomlagan. Chunki u va boshqalar [[zilzila]]lar, havoning siqilishi bilan bogʻliq deb hisoblashgan boʻlishi mumkin<ref name="needham volume 3 626">Needham (1986a), 626.</ref>.

Koʻp asrlar davomida Xitoyda ilk bilimlar, kashfiyotlar va tajribalarning koʻplab taniqli vakillari boʻlgan. Eng yaxshi misollardan biri – oʻrta asrda yashab oʻtgan xitoylik bilimdon, davlat arbobi Shen Ko (1031—1095), [[navigatsiya]] uchun ishlatiladigan [[magnit]] ignali [[kompas]]ni birinchi boʻlib tavsiflagan, haqiqiy shimol tushunchasini kashf etgan, astronomik [[gnomon]], [[armillyar sfera]], [[durbin]] va [[klepsidra]] konstruktsiyasini takomillashtirgan, shuningdek, kemalarni taʼmirlash uchun quruq doklardan foydalanish usulini ixtiro qilgan. Tabiiy loyqa bosish jarayonini kuzatgandan va Tayxan togʻlarida (Tinch okeandan yuzlab mil uzoqlikda) dengiz tosh qoldiqlarini topgandan soʻng, Shen Ko quruqlikning shakllanish nazariyasini yoki [[geomorfologiya]]ni ishlab chiqqan. Shuningdek, [[Shensi |Shensi provinsiyasi]]ning Yanan shahrida yer ostida topilgan toshga aylangan bambukni kuzatib, vaqt oʻtishi bilan mintaqalarda iqlimning asta-sekin oʻzgarishi nazariyasini qabul qilgan. Shen Ko asarlari boʻlmaganda<ref>[[Shen Kuo]] 沈括 (1086, last supplement dated 1091), ''Meng Ch'i Pi Than (夢溪筆談, [[Dream Pool Essays]])'' as cited in {{harvnb|Needham|Robinson|Huang|2004|p=244}}</ref>, [[Yu Xao]]ning meʼmorchilik ishlari haqidagi maʼlumotlar ham xuddi koʻchma literlar vositasi ixtirochisi [[Bi Shen]] (990—1051) haqida maʼlumotlar kam boʻlgani singari oz boʻlishi mumkin edi. Shenning zamondoshi Su Sun (1020—1101) ham ajoyib bilimdon, munajjim boʻlib, u yulduz xaritalari tushirilgan osmon [[atlas]]ini yaratgan, [[botanika]], [[zoologiya]], [[mineralogiya]] va metallurgiya boʻyicha risolalar yozgan hamda 1088-yilda [[Kayfen]] shahrida katta astronomik soat minorasini qurdirgan. U ishlab chiqqan tojdor armillyar sferani harakatga keltirish uchun oʻzi yaratgan soat minorasini ishga tushirish mexanizmi va dunyoda mashhur boʻlgan eng qadimgi cheksiz ishloaydigan [[Zanjirli uzatma|zanjirli energiya uzatish tizimi]] qoʻllanilgan{{sfnp|Needham|1986c|pp=111, 165, 445, 448, 456–457, 469–471}}.

<nowiki>XVI</nowiki> va <nowiki>XVII</nowiki> asrlarda Xitoy iyezuitlarining missiyasi „qadimiy madaniyatning ilmiy yutuqlarini qadrlashni oʻrganganlar va ularni Yevropada mashhur qilganlar. Ularning yozishmalari tufayli yevropalik olimlar ilk bor Xitoy fani va madaniyati haqida maʼlumotga ega boʻlganlar.“<ref>Agustín Udías, ''Searching the Heavens and the Earth: The History of Jesuit Observatories''. (Dordrecht, The Netherlands: Kluwer Academic Publishers, 2003). p. 53</ref>. Xitoy fan va texnologiyalari tarixi haqidagi Gʻarbning ilmiy fikri [[Joseph Needham]] va Needham tadqiqot instituti tomonidan jonlantirilgan. Britaniyalik olim Needhamning fikriga koʻra, Xitoyning texnologik yutuqlari orasida [[Gidravlika|suv bilan harakatlanuvchi]] [[osmon globusi]] (Chjan Xen)<ref name="auto">{{Cite journal|url=https://muse.jhu.edu/pub/1/article/726943|title=Joseph Needham's Research on Chinese Machines in the Cross-Cultural History of Science and Technology|first1=Zhang|last1=Baichun|first2=Tian|last2=Miao|date=6 January 2019|journal=Technology and Culture|volume=60|issue=2|pages=616–624|doi=10.1353/tech.2019.0041 |pmid=31204349 |via=Project MUSE}}</ref>, quruq doklar, shtangensirkullar, ikki tomonlama [[porshenli nasos]]<ref name="auto"/>, [[domna pechi]]<ref name="auto1">{{Cite journal|url=https://www.nature.com/articles/454409a|title=The man who unveiled China|first=Simon|last=Winchester|date=6 July 2008|journal=Nature|volume=454|issue=7203|pages=409–411|via=nature.com|doi=10.1038/454409a|pmid=18650901 }}</ref>, koʻp quvurli [[seyalka]], [[zambilgʻaltak]]<ref name="auto1"/>, [[osma koʻprik]], [[veyalka]]<ref name="auto"/>, [[porox]], relyef xaritasi, [[hojatxona qogʻozi]]<ref name="auto1"/>, samarali jabduqlar<ref name="auto"/>, shuningdek, mantiq, astronomiya, tibbiyot va boshqa sohalarga qoʻshgan hissasi maʼlum.

Biroq madaniy omillar xitoyliklarning bu yutuqlarini „zamonaviy fan“ga aylanishiga yoʻl qoʻymadi. Needhamning fikricha, aynan xitoylik ziyolilarning diniy-falsafiy doiralari ularga tabiat qonunlari gʻoyalarini qabul qilishga imkon bermagan boʻlishi mumkin{{sfnp|Needham|Wang|1954|p=581}}.
== Antik davr va yunon-rim dunyosida ==
{{see|Antik davrda ilm-fan}}
Qadimgi misrliklar va mesopotamiyaliklarning astronomiya, matematika va tibbiyot sohalariga qoʻshgan hissalari [[antik davr]] yunon [[naturfalsafa]]siga kirib kelgan va uning shakllanishida muhim oʻrin tutgan. Bu yerda tabiiy sabablarga asoslangan holda [[olam]]dagi voqealarni tushuntirish uchun urinishlar boʻlgan<ref name= "lindberg2007a"/><ref name="Grant2007a"/>. Izlanishlar, shuningdek, ishonchli taqvimni tuzish yoki turli kasalliklarni qanday davolash kerakligini aniqlash kabi amaliy maqsadlarga qaratilgan edi. Ilk olimlar hisoblanmish qadimgi odamlar oʻzlarini tabiatshunos faylasuflar, malakali kasb egalari (masalan, [[shifokor]]lar) yoki diniy anʼana davomchilari (masalan, maʼbaddagi shifokorlari) deb bilishgan boʻlishi mumkin.
=== Suqrotgacha boʻlgan davr ===
Suqrotgacha boʻlgan davrdagi<ref>{{harvnb|Sambursky|1974|pp=3, 37}} called the pre-Socratics the transition from ''[[Mythology|mythos]]'' to ''[[logos]]''</ref> eng qadimgi yunon faylasuflari qoʻshnilarining afsonalarida uchraydigan „Biz yashayotgan tartibli kosmos qanday paydo boʻlgan?“ degan savolga qarama-qarshi javoblar berishgan<ref>[[F.M. Cornford]], ''Principium Sapientiae: The Origins of Greek Philosophical Thought'', (Gloucester, Massachusetts, Peter Smith, 1971), p. 159.</ref>. Suqrotgacha boʻlgan davr faylasufi miletlik [[Fales Miletlik|Fales]] (miloddan avvalgi 640—546-yillar)<ref name="NYT-20240406">{{cite news |last=Broad |first=William J. |title=The Eclipse That Ended a War and Shook the Gods Forever – Thales, a Greek philosopher 2,600 years ago, is celebrated for predicting a famous solar eclipse and founding what came to be known as science. |url=https://www.nytimes.com/2024/04/06/science/eclipse-prediction-ancient-greece-thales.html |date=6 April 2024 |work=[[The New York Times]] |url-status=live |archiveurl=https://archive.today/20240406100505/https://www.nytimes.com/2024/04/06/science/eclipse-prediction-ancient-greece-thales.html |archivedate=6 April 2024 }}</ref>, (Arastu kabi keyingi mualliflar Ioniya faylasuflarining ilk namoyondasi deb atashgan<ref name= "lindberg2007a"/>) tabiat hodisalarning gʻayritabiiy hodisalarini tushuntirishga boʻlgan urinishlarni ilgari surgan{{Sfn|Falsafa tarixi|2002|pp=22-26}}. Masalan, yer suvda suzadi va zilzilalar xudo [[Poseydon]] tomonidan emas, balki yer suzib yurgan suvning toʻlqinlanishi tufayli yuzaga keladi deya fikrlagan<ref>Arieti, James A. ''[https://books.google.com/books?id=L0w6kvdKJ8QC&dq=thales+earthquakes&pg=PA44 Philosophy in the ancient world: an introduction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404032051/https://books.google.com/books?id=L0w6kvdKJ8QC&dq=thales+earthquakes&pg=PA44 |date=4 April 2023 }}'', p. 45. Rowman & Littlefield, 2005. 386 pp. {{ISBN|978-0-7425-3329-5}}.</ref>. Falesning shogirdi [[Pifagor|samoslik Pifagor]] esa [[Pifagoreizm|Pifagor maktabi]]ga asos soladi, bu maktab matematikani oʻzi uchun tadqiq qiladi va Yerning sferik shaklga ega ekanligini birinchi boʻlib taʼkidlaydi<ref name="dicks">{{cite book |last=Dicks |first=D.R. |title=Early Greek Astronomy to Aristotle |pages=[https://archive.org/details/earlygreekastron0000dick/page/72 72–198] |year=1970 |isbn=978-0-8014-0561-7 |publisher=Cornell University Press |url=https://archive.org/details/earlygreekastron0000dick/page/72 }}</ref>. [[Levkipp]] (eramizdan avvalgi <nowiki>V</nowiki> asr) atomizmni, yaʼni butun materiya atomlar deb ataluvchi boʻlinmas, oʻlmas birliklardan iborat, degan nazariyani kiritgan. Bu nazariya uning shogirdi [[Demokrit]]{{Sfn|Falsafa tarixi|2002|p=38}}, soʻngra [[Epikur]] tomonidan ancha kengaytirilgan.

=== Naturfalsafa ===
[[File:Plato's Academy mosaic from Pompeii.jpg|thumb|[[Aflotun akademiyasi]]. Pompeydan topilgan I asrga oid tasvir]]
[[Aflotun]] va [[Arastu]] naturfalsafada ilk tizimli muhokamalarini oʻtkazadilar, bu muhokamalar tabiat oʻrganish boʻyicha keyingi tadqiqotlarga koʻp jihatdan taʼsir koʻrsatadi. [[Deduksiya]]ni rivojlantirishga boʻlgan harakatlari alohida ahamiyatga ega boʻlib, keyingi ilmiy izlanishlar uchun muhim boʻlgan. Aflotun miloddan avvalgi 387-yilda „Geometriyadan bexabar hech kim bu yerga kirmasin“ shiori ostida Aflotun akademiyasiga asos solgan{{sfn|Falsafa tarixi|2002|p=84}}. Shuningdek, koʻplab buyuk faylasuflarni tarbiyalagan. Aflotunning shogirdi Arastu [[empiritsizm]] va universal haqiqatlarni kuzatish va [[induksiya]] orqali olish mumkinligi haqidagi gʻoyani fanga kiritib, ilmiy usulga asos solgan<ref>{{cite book |first=De Lacy |last=O'Leary |author-link=De Lacy O'Leary |year=1949 |title=How Greek Science Passed to the Arabs |url=https://archive.org/details/howgreeksciencep0000olea |url-access=registration |publisher=Routledge & Kegan Paul  |isbn=978-0-7100-1903-5}}</ref>. Arastu, shuningdek, tabiatan empirik boʻlgan biologiya boʻyicha koʻplab asarlar yozgan, biologik sabablilik va hayotning xilma-xilligiga alohida eʼtibor qaratgan{{sfn|Falsafa tarixi|2002|pp=125-128}}. Tabiatni, ayniqsa Lesbosdagi oʻsimliklar va hayvonlarning xatti-harakatlari va xususiyatlarini tinimsiz kuzatgan, 540 dan ortiq hayvon turlarini tasniflagan va ularning kamida 50 tasini tahlil qilgan<ref>{{cite book |author-link=Armand Marie Leroi |last=Leroi |first=Armand Marie |title=The Lagoon: How Aristotle Invented Science |title-link=Aristotle's Lagoon |publisher=Bloomsbury |date=2015 |isbn=978-1-4088-3622-4 |page=7–}}</ref>. Aristotelning ishlari keyingi davr islom va Yevropa ilm-faniga chuqur taʼsir ko‘rsatgan, ammo oxir-oqibat ular ilmiy inqilobda oʻzgargan<ref>{{cite SEP|url-id=aristotle-influence|title=Aristotle's Influence|date=2018|edition=Spring 2018}}</ref><ref>{{cite book |last1=Barnes |first1=Jonathan |author-link=Jonathan Barnes |title=Aristotle: A Very Short Introduction |date=1982 |publisher=Oxford University Press |page=86 |isbn=978-0-19-285408-7}}</ref>.

Aristotel, shuningdek, elementlar va koinot nazariyalariga ham hissa qoʻshgan. U samoviy jismlarni harakatga keltirib, oʻzi harakatsiz qoluvchi „birinchi harakatlantiruvchi“ deb ataladigan kuch mavjud deb hisoblagan. Aristotel hamma narsani matematika va fizika orqali tushuntirishga harakat qiladi, lekin baʼzan osmon jismlarining harakati kabi hodisalarni Xudo kabi oliy kuch orqali tushuntiradi. Aristotel osmon jismlarining harakatini tushuntirib beradigan texnologik yutuqlarga ega boʻlmagan<ref>{{Cite book |last=Aristotle |title="De Caelo" [On the Heavens] |publisher=The Internet Classics Archive |date=7 January 2009 |location=Translated by J. L. Stocks |pages=279 a17-30}}</ref>. Bundan tashqari, Aristotel elementlar haqida koʻplab fikrlar egasi hisoblangan. Hamma narsa [[yer]], suv, havo, olov va nihoyat Efir elementlaridan kelib chiqqan deb hisoblardi. Efir samoviy element boʻlib, shuning uchun samoviy jismlar materiyasini tashkil etgan<ref>{{Cite journal |last=Frede |first=Dorothea |date=1976 |title=On the Elements: Aristotle's Early Cosmology |url=https://doi.org/10.1353/hph.2008.0115 |journal=Journal of the History of Philosophy |volume=14 |issue=2 |pages=227–229 |doi=10.1353/hph.2008.0115 |s2cid=144547689 |via=Project MUSE}}</ref>. Yer, suv, havo va olov elementlari ikki xossa: issiqlik, namlik, sovuqlik va quruqlik birikishidan kelib chiqqan va barchasi muqarrar oʻrin va harakatga ega edi. Bu elementlarning harakati „Zamin“ga eng yaqin boʻlgan yerdan boshlanib, keyin suv, havo, olov va nihoyat efirga yetib keladi hamda ana shu zaylda davom etaveradi. Barcha kuchlarning tuzilishidan tashqari, Aristotel qanday qilib narsalar oʻz tabiiy holatiga qaytmasligi toʻgʻrisidagi nazariyani oʻylab topgan. U suv yer ustida, havo suv ustida, olov esa havo ustida boʻlishini tushungan. Arastu „barcha unsurlar tabiiy holatiga qaytishi kerak boʻlsa-da, inson va boshqa tirik mavjudotlar tanasida bu unsurlarga nisbatan qarshilik mavjud – yaʼni, tirik mavjudotlar tanasi unsurlarning asl holatini qabul qila olmaydi“ deb tushuntiradi<ref>{{Cite journal |last=Johnson |first=Monte |date=2004 |title=Review of The Order of Nature in Aristotle's Physics: Place and the Elements, Helen S. Lang |url=https://www.jstor.org/stable/10.1086/432288 |journal=Isis |volume=95 |issue=4 |pages=687–688 |doi=10.1086/432288 |jstor=10.1086/432288 |issn=0021-1753 |access-date=4 December 2022 |archive-date=4 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204052419/https://www.jstor.org/stable/10.1086/432288 |url-status=live }}</ref>.

Bu davrda [[anatomiya]], [[zoologiya]], [[botanika]], [[mineralogiya]], [[geografiya]], [[matematika]] va [[astronomiya]]da sezilarli yutuqlarga erishilgan. Muayyan ilmiy muammolarning ahamiyatini anglashga, matematikani tabiiy hodisalarga tatbiq etishga va empirik tadqiqotlar oʻtkazishning metodologik ahamiyatini eʼtirof etishga erishiladi<ref>[[G.E.R. Lloyd]], ''Early Greek Science: Thales to Aristotle'', (New York: W.W. Norton, 1970), pp. 144–146.</ref><ref name="NYT-20240406" />. Ellinizm davrida olimlar oʻz ilmiy izlanishlarida koʻpincha yunoncha dastlabki tafakkurida ishlab chiqilgan: matematikadan foydalanish va maqsadli empirik tadqiqotlar oʻtkazish tamoyillarini qoʻllaganlar<ref>[[G. E. R. Lloyd|Lloyd, G. E. R.]]  ''Greek Science after Aristotle''. New York: W.W. Norton & Co, 1973.  {{ISBN|0-393-00780-4}}, p. 177.</ref>. Ushbu davrdagi izlanishlar va tushunchalar tarixiy davr mobaynida qadimgi yunon va ellinizm davri faylasuflaridan oʻrta asr musulmon faylasuflari va olimlariga, Yevropadagi [[Uygʻonish davri|Uygʻonish]] va [[Maʼrifatchilik]] davrlariga, zamonaviy dunyoviy fanlariga taʼsir qilib kelgan. Aql ham, tadqiqot ham qadimgi yunonlardan boshlanmagan boʻlsa-da, Suqrotcha metod geometriya, mantiq va tabiiy fanlarda katta yutuqlarga erishishga imkon bergan.

=== Yunon astronomiyasi ===
[[File:Antikythera mechanism.svg|thumb|upright|right | [[Antikitera mexanizmi]] tuzilishi (miloddan avvalgi 150–100-yillar).]]

[[Quyosh sistemasi]]ning geliotsentrik modelini birinchi boʻlib astronom [[samoslik Aristarx]] taklif qilgan, geograf [[Eratosfen]] esa Yerning aylanasini aniq hisoblagan. [[Gipparx]] (taxminan miloddan avvalgi 190—120-yilllar) yulduzlarning birinchi sistematik katalogini tuzgan. Ellinizm davri astronomiyasi va texnikasidagi yutuqlar darajasini sayyoralar oʻrnini hisoblash uchun [[analog hisoblash mashinasi]] boʻlgan [[Antikitera mexanizmi]] (miloddan avvalgi 150—100-yillar) orqali taʼsirchan tarzda koʻrsatib berilganidan ham ilgʻash mumkin. Bunday murakkab texnologik artefaktlar faqat <nowiki>XIV</nowiki> asrda, Yevropada mexanik astronomik soat ixtiro etilgach paydo boʻla boshlagan<ref name=insearchoflosttime>{{cite journal | last1=Marchant | first1=Jo | year=2006 | title=In search of lost time | journal=Nature | volume=444 | issue=7119| pages=534–538 | doi=10.1038/444534a | pmid=17136067 | bibcode=2006Natur.444..534M | doi-access=free }}</ref>.
=== Ellinizm davri tibbiyoti ===
[[Gippokrat]] davrida [[sogʻliqni saqlash]] uchun aniq ijtimoiy tuzilma boʻlmagan<ref name="ReferenceA">Kleisiaris CF, Sfakianakis C, Papathanasiou IV. Health care practices in ancient Greece: The Hippocratic ideal. J Med Ethics Hist Med. 2014 Mar 15;7:6. PMID 25512827; PMCID: PMC4263393.</ref>. Oʻsha paytda jamiyat uyushmagan, bilimli kishilar oz boʻlgan. Chunki odamlar kasalliklar kelib chiqish sababini diniy mulohazalar orqali tushuntirishgan<ref name="ReferenceA"/>. Gippokrat fan va klinik protokollarga asoslangan birinchi sogʻliqni saqlash tizimini joriy etgan<ref name="Kleisiaris 6">{{Cite journal |last1=Kleisiaris |first1=Christos F. |last2=Sfakianakis |first2=Chrisanthos |last3=Papathanasiou |first3=Ioanna V. |date=2014-03-15 |title=Health care practices in ancient Greece: The Hippocratic ideal |journal=Journal of Medical Ethics and History of Medicine |volume=7 |pages=6 |issn=2008-0387 |pmc=4263393 |pmid=25512827}}</ref>. Gippokratning [[fizika]] va [[tibbiyot]] haqidagi nazariyalari jamiyat uchun uyushgan tibbiy tuzilmani yaratishga yordam berdi. Tibbiyotda Gippokrat ({{taxminan|miloddan avvalgi 460-yil – 370-yil}}) va uning izdoshlari birinchi boʻlib koʻplab [[kasallik]]lar va tibbiy holatlarni tasvirlab berishgan va shifokorlar uchun bugungi kunda ham dolzarb va qoʻllanadigan [[Gippokrat qasami]]ni ishlab chiqishgan. Uning gʻoyalari „Gippokrat korpusi“da oʻz ifodasini topgan. Toʻplamda tibbiy falsafaga oid bilimlar tavsifi hamda kasallik va turmush tarzidagi holat tanaga qanday taʼsir koʻrsatishi qayd etilgan<ref name="Kleisiaris 6"/>. Gippokrat shifokor va bemor oʻrtasidagi professional munosabatlarga taʼsir koʻrsatgan<ref>{{Cite journal |last=DeHart |first=Scott M. |title=Hippocratic Medicine and the Greek Body Image |journal=Perspectives on Science |year=1999 |volume=7 |issue=3 |pages=349–382 |doi=10.1162/posc.1999.7.3.349 |s2cid=57571190 |issn=1063-6145|doi-access=free }}</ref>. U, shuningdek, „Tibbiyot otasi“ sifatida ham tanilgan<ref name="Kleisiaris 6"/>. Inson tanasining disseksiyasi va [[nerv sistemasi]]ning tavsifi haqidagi xulosalarini birinchi boʻlib [[Gerofilos]] (miloddan avvalgi 335—280-yillar) asoslagan. [[Galen]] (milodiy 129-yil – {{circa|200-yil}}) deyarli ikki ming yil davomida qayta sinab koʻrilmagan jasorat talab etuvchi koʻplab [[Xirurgik operatsiya|operatsiya]]larni, shu jumladan [[miya]] va [[koʻz]] operatsiyalarini amalga oshirgan.
=== Ellinizm davri matematikasi ===
[[File:Oxyrhynchus papyrus with Euclid's Elements.jpg|thumb|Oxyrhynchusda topilgan va taxminan milodiy 100-yilga oid Yevklid „Elementlar“ining saqlanib qolgan eng qadimgi parchalaridan biri<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Casselman, Bill |author-link=Bill Casselman (mathematician) |publisher=University of British Columbia |access-date=26 September 2008 |url-status=live |archive-date=4 June 2012 |archive-url=https://archive.today/20120604095737/http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html}}</ref>]]
[[File:Archimedes pi.svg|thumb|right|upright=1.5<!--fmt low-aspect image-->|Arximed [[π]] ning qiymatini taqribiy hisoblash uchun [[xulosalash]] usulidan foydalangan.]]
Ellinizm davridagi Misrda [[Yevklid]] [[matematik aniqlik]] asoslarini yaratgan va bugungi kunda ham qoʻllanadigan taʼrif, [[aksioma]], [[teorema]] va isbot tushunchalarini oʻzining „Elementlar“ kitobiga kiritgan<ref name="Boyer Influence of the Elements">{{cite book |last=Boyer |author-link=Carl Benjamin Boyer |title=A History of Mathematics |chapter-url=https://archive.org/details/historyofmathema00boye |chapter-url-access=registration |year=1991|chapter=Euclid of Alexandria|page=[https://archive.org/details/historyofmathema00boye/page/119 119]|publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0471543978 |quote=The ''Elements'' of Euclid not only was the earliest major Greek mathematical work to come down to us, but also the most influential textbook of all times. [...]The first printed versions of the ''Elements'' appeared at Venice in 1482, one of the very earliest of mathematical books to be set in type; it has been estimated that since then at least a thousand editions have been published. Perhaps no book other than the Bible can boast so many editions, and certainly no mathematical work has had an influence comparable with that of Euclid's ''Elements''.}}</ref>. Barcha davrlarning eng buyuk matematiklaridan biri<ref>{{cite book |last=Calinger |first=Ronald |title=A Contextual History of Mathematics |url=https://archive.org/details/contextualhistor0000cali |year=1999 |publisher=Prentice-Hall |isbn=978-0-02-318285-3 |page=[https://archive.org/details/contextualhistor0000cali/page/n181 150] |quote=Shortly after Euclid, compiler of the definitive textbook, came Archimedes of Syracuse (c. 287–212 BC.), the most original and profound mathematician of antiquity. }}</ref> hisoblangan [[Arximed]] [[parabola]] yoyi ostidagi [[yuza]]ni [[qatorlar|cheksiz qatorlar yigʻindisi bilan hisoblash]] uchun [[xulosalash metodi]]dan foydalangani va pi ning hayratlanarli darajada aniq qiymatini koʻrsatib bergani eʼtirof etiladi<ref>{{cite web |title=A history of calculus |author1=O'Connor, J.J. |author2=Robertson, E.F. |publisher=[[University of St Andrews]] |url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/The_rise_of_calculus.html |date=February 1996 |access-date=7 August 2007 |archive-date=15 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070715191704/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/The_rise_of_calculus.html |url-status=live }}</ref>. U, shuningdek, [[gidrostatika]], [[statika]] asoslarini yaratgan va richag prinsipini tushuntirgan.

=== Boshqa oʻzgarishlar ===
[[Teofrast]] oʻsimliklar va hayvonlarning eng qadimgi tavsiflarini yozgan, birinchi taksonomiyani oʻrnatgan va minerallarni qattiqlik kabi xususiyatlariga koʻra hisobga olgan. Pliniy Elder eramizning 77-yilida tabiat olamining eng yirik ensiklopediyalaridan birini yaratgan va Teofrastning vorisi edi. Misol uchun, u olmosning oktaedr shaklini aniq tasvirlab beradi va olmos changi oʻzining katta qattiqligi tufayli oʻymakorlar tomonidan boshqa qimmatbaho toshlarni kesish va jilolash uchun ishlatilishini qayd etadi. Uning kristall shaklining ahamiyatini tan olishi zamonaviy [[kristallografiya]]ning oʻtmishdoshi boʻlib, boshqa minerallar haqidagi eslatmalar mineralogiyani anglatadi. U boshqa minerallar oʻziga xos kristall shaklga ega ekanligini eʼtirof etadi, lekin bir misolda kristallik shaklini oʻymakorlarning ishi bilan adashtiradi. Pliniy birinchi boʻlib [[kahrabo]] [[qaragʻay]] daraxtlarining [[qatron]]i ekanligini isbotlagan<ref>{{Cite web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.02.0137:book=37#note92|title=Pliny the Elder, The Natural History, BOOK XXXVII. THE NATURAL HISTORY OF PRECIOUS STONES.|website=perseus.tufts.edu}}</ref><ref>{{cite book
 |last1=King
 |first1=Rachel
 |title=Amber: From Antiquity to Eternity
 |publisher=Reaktion Books
 |isbn=9781789145922
 |page=107
 |date=29 August 2022
|url=https://books.google.com/books?id=qEt7EAAAQBAJ&dq=pliny+the+elder+amber+gnats&pg=PA107}}</ref>

[[Arxeologiya]]ning rivojlanishi [[tarix]]ga va [[oʻtmish]]ga qiziquvchilar, masalan, oʻz xalqlarining oʻtmishdagi shon-shuhratlarini koʻrsatishni istagan qirollar va malikalarga borib taqaladi. Miloddan avvalgi <nowiki>V</nowiki> asrda yashagan yunon tarixchisi [[Gerodot]] oʻtmishni tizimli ravishda oʻrgangan birinchi olimdir.
=== Rim hokimyati davrida yunon olimlari ===
Rim hukmronligi davrida [[Polibiy]], [[Titus Livius|Tit Liviy]] va [[Plutarx]] kabi mashhur tarixchilar [[Rim Respublikasi]]ning paydo boʻlishi hamda boshqa davlatning tashkil etilishi va tarixini hujjatlashtirishgan boʻlsa, [[Yuliy Sezar]], [[Sitseron Mark Tulliy|Sitseron]] kabi davlat arboblari respublika va [[Rim imperiyasi]] siyosati va urushlariga misollar keltirishgan. Bu davrda siyosatni oʻrganish tarixni, boshqaruv usullarini tushunishga va hukumatlar faoliyatini tavsiflashga qaratilgan edi.

Rimning Yunonistonni bosib olishi yunon provinsiyalarida taʼlim va madaniyatga salbiy taʼsir koʻrsatmagan<ref name= "lindberg2007g">{{cite book | last= Lindberg | first= David C. | year = 2007 | chapter = Roman and early medieval science | title = The Beginnings of Western Science| url= https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5 | pages = [https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5/page/n149 132]–162 | edition = 2nd | location = Chicago | publisher = University of Chicago Press | isbn= 978-0-226-48205-7}}</ref>. Aksincha, Rimning yuqori tabaqasi tomonidan yunonlarning adabiyot, [[falsafa]], [[siyosat]] va [[sanʼat]] sohasidagi yutuqlarini qadrlash Rim imperiyasining gullab-yashnagan davriga toʻgʻri kelgan. Yunon aholi punktlari Italiyada asrlar davomida mavjud boʻlib, yunon tilini oʻqish va gapirish qobiliyati Rim kabi Italiya shaharlarida kam uchramagan<ref name= "lindberg2007g"/>. Bundan tashqari, yunon olimlarining Rimga ixtiyoriy ravishda yoki qul sifatida joylashishi rimliklarga yunon adabiyoti va falsafasi oʻqituvchilariga kirish imkonini berdi. Aksincha, yosh rimlik olimlar ham Gretsiyada tahsil olishgan va Rimga qaytib kelgach, yunon erishgan yutuqlarini lotin rahbariyatiga yetkazishga muvaffaq boʻlishgan<ref name= "lindberg2007g"/>. Baʼzi yunoncha matnlar lotin tiliga tarjima qilinganiga qaramay, yuqori ilmiy darajaga intilayotgan rimlik olimlar ushbu matnlarni yunonchada oʻqishga harakat qilganlar. Rim davlat arbobi va faylasufi Sitseron (miloddan avvalgi 106-43-yillar) ana shunday olimlaardan biri. U [[Rim]]da, soʻngra [[Afina]] va [[Rodos]]da yunon oʻqituvchilari qoʻlida tahsil olgan. Yunon falsafasining anchagina qismini oʻzlashtirgan, bir nechta mavzularda lotincha risolalar yozgan va hatto Platonning „Timaeus“ asariga yunoncha sharhlar yozgan. Ammo, kitobning lotincha tarjimasi saqlanib qolmagan<ref name= "lindberg2007g"/>.

Dastlab yunon ilmlari sohasini deyarli toʻliq Rim oliy tabaqasi tomonidan moliyalashtirilgan<ref name= "lindberg2007g"/>. Iqtidorli olimni boy xonadonga biriktirishdan tortib, yunon tilida soʻzlashuvchi maʼlumotli qullarga egalik qilishgacha boʻlgan turli tadbirlar qoʻllangan. Buning oʻrniga, katta muvaffaqiyatlarga erishgan olimlar rimlik homiylariga maslahatlar berishlari yoki intellektual jihatdan hamrohlik qilishlari yo hatto kutubxonalarga gʻamxoʻrlik qilishlari kerak edi. Omadi chopgan yunonlar farzandlarini oʻqitishgan yoki xizmat vazifalarini bajarishgan<ref name= "lindberg2007g"/>. Yunon ilmlarining aniqligi va murakkabligi jihatlariga rimlik homiylar manfaatlariga mos tuzatishlar kiritilgan. Bunday holat yunon ilmlarini ommalashtirishga olib kelgan. Tibbiyot yoki mantiq (sud va siyosat uchun) kabi amaliy ahamiyatga ega boʻlgan maʼlumotlar taqdim etilgan, ammo yunon [[metafizika]]si va [[epistemologiya]]sining nozik jihatlariga eʼtibor berilmagan. Asosiy ilmlardan tashqari, rimliklar naturfalsafani qadrlamaganlar va ushbu fanni boʻsh vaqt uchun oʻyin-kulgi deb hisoblashgan<ref name= "lindberg2007g"/>.

Ensiklopediyalar va sharhlar yunon ilmlarini Rim auditoriyasi orasida ommalashtirish vositasi boʻlgan<ref name= "lindberg2007g"/>. Asli suriyalik yunon olimi [[Posidoniy]] [[tarix]], [[jugʻrofiya]], [[axloqiy falsafa]] va [[tabiatshunoslik]] boʻyicha samarali ijod qilgan. U [[grammatika]], [[ritorika]], [[mantiq]], [[arifmetika]], [[geometriya]], [[astronomiya]], [[musiqa nazariyasi]], [[tibbiyot]] va [[meʼmorchilik]] kabi fanlar haqidagi bilimlarni oʻz ichiga olgan „Toʻqqiz sanʼat kitobi“ ensiklopediyasini yozgan [[Mark Terentiy Varro]] kabi lotin yozuvchilariga katta taʼsir koʻrsatgan<ref name= "lindberg2007g"/>. Kitob keyingi Rim ensiklopediyalari uchun namuna hamda rimlik jentlmenni tarbiyalash uchun mos asar hisoblangan. Varroning toʻqqiz kitobidan birinchi yettitasi keyinchalik oʻrta asr maktablarining [[yetti erkin sanʼat]] uchun asos boʻlgan<ref name= "lindberg2007g"/><ref name= "lindberg2007g"/><ref name= "lindberg2007g"/>. Populyarizmning choʻqqisi shimoliy Italiyada kechgan, Rim tarixi va grammatika boʻyicha bir nechta kitoblar yozgan rimlik olimi Pliniy (eramizning 23/24—79-yillari) boʻldi. Uning eng mashhur hajmi katta kitobi „[[Tabiiy tarix]]“ asaridir.

Milodiy 180-yilda Rim imperatori [[Mark Avreliy]]ning oʻlimidan soʻng, Rim imperiyasida stipendiya va taʼlim olish uchun qulay sharoit siyosiy tartibsizliklar, fuqarolar urushi, shaharlarning tanazzulga uchrashi va yaqinlashib kelayotgan iqtisodiy inqiroz tufayli oʻzgaradi. Milodiy 250-yilda [[varvarlar]] Rim chegaralariga hujum qila boshlaganlar. Bu voqealar siyosiy va iqtisodiy sharoitlarning yoppasiga pasayishiga olib kelgan. Rim yuqori tabaqalarining turmush darajasiga jiddiy taʼsir koʻrsatgan, yaʼni boʻsh vaqti boʻlmaganligi tufayli ilmiy izlanishlarga vaqt ajrata olmaganlar<ref name= "lindberg2007g"/>. Bundan tashqari, <nowiki>III—IV</nowiki> asrlarda Rim imperiyasi maʼmuriy jihatdan: Sharqiy va Gʻarbiy ikki qismga boʻlingan. Ushbu maʼmuriy boʻlinmalar ikki mintaqa oʻrtasidagi intellektual aloqalarni zaiflashtirgan<ref name= "lindberg2007g"/>. Oxir-oqibat, har ikki qism oʻz yoʻllaridan ketishgan va [[Sharqiy Rim imperiyasi|Sharqiy qism]] [[Vizantiya imperiyasi]]ga aylangan. Xristianlik ham bu vaqt davomida toʻxtovsiz kengayib borgan va tez orada Gʻarbiy qism taʼlimning asosiy homiysiga aylangan. Xristian cherkovi <nowiki>II—III</nowiki> asrlarda eʼtiqodini dushmanlardan himoya qilish uchun yunon falsafasining baʼzi fikrlash vositalarini qabul qilgan<ref name= "lindberg2007g"/>. Shunga qaramay, yunon falsafasi yetakchilar va nasroniylik eʼtiqodi orqali aralash tarzda qabul qiligan. Baʼzilar, masalan [[Tertullian]] (taxminan 155—230-yillar) falsafaga qattiq qarshi koʻrsatib, uni [[bid’at]] deb qoralagan. Gippolik Avgustin (milodiy 354—430-yillar) kabi boshqalar ikkilanib, yunon falsafasi hamda ilm-fanini tabiiy dunyoni tushunishning eng yaxshi usullari sifatida himoya qilishgan. Shu sababli, ularga dinning yordamchilari (yoki xizmatkorlari) sifatida munosabatda boʻlishadi<ref name= "lindberg2007g"/>. Gʻarbda taʼlim, butun Gʻarbiy Rim imperiyasi singari, [[german qabilalar]]ining bosqini, fuqarolar orasidagi tartibsizliklar va iqtisodiy inqiroz tufayli asta-sekin tanazzulga yuz tutgan. Klassik anʼanalarga yondashuv Rim Britaniyasi va Galliya shimoli kabi ayrim hududlarda kamayib ketgan boʻlsa-da, [[Rim]], [[Italiya]] shimoli, [[Galliya]] janubi, [[Ispaniya]] va [[Shimoliy Afrika]]da saqlanib qolgan<ref name= "lindberg2007g"/>.

== Oʻrta aslarda ==
Oʻrta asrlarda klassik izlanishlar uch asosiy til madaniyati va sivilizatsiyasida davom etgan: yunon ([[Vizantiya imperiyasi]]), arab ([[islom dunyosi]]) va lotin ([[Gʻarbiy Yevropa]]).
=== Vizantiya imperiyasi ===
{{see|Vizantiyada fan|Vizantiya ixtirolari roʻyxati}}
[[File:ViennaDioscoridesFolio3v7Physicians.jpg|thumb|upright|right|Yetti mashhur shifokor mashvaradi tasvirlangan [[Vena Dioskuridlari]]ning old qismi]]
==== Yunon merosini asrash ====
Gʻarbiy Rim imperiyasining qulashi <nowiki>V</nowiki> asrda Yevropaning gʻarbiy qismida (yoki Lotin Gʻarbida) klassik anʼanalarning yemirilishiga olib keldi. Bunga qarama-qarshi oʻlaroq, Vizantiya imperiyasi varvarlarning hujumlariga bardosh berib, ilm-fanni saqlab, rivojlantirgan<ref>Lindberg, David. (1992) ''The Beginnings of Western Science''. University of Chicago Press. p. 363.</ref>

Vizantiya imperiyasida [[Konstantinopol]], [[Iskandariya]] va [[Antioxiya]] kabi ilm markazlari boʻlsa-da, [[G‘arbiy Yevropa]]dagi ilmiy bilimlar <nowiki>XII</nowiki> asrda [[o‘rta asr universitetlari]] rivojlangunga qadar monastirlarda toʻplangan. Monastir maktablarining oʻquv dasturiga mavjud boʻlgan bir nechta qadimgi matnlarni oʻrganish hamda tibbiyot<ref>Linda E. Voigts, "Anglo-Saxon Plant Remedies and the Anglo-Saxons", ''Isis'', 70 (1979): 250–268; reprinted in Michael H. Shank, ''The Scientific Enterprise in Antiquity and the Middle Ages'', Chicago: Univ. of Chicago Pr., 2000, pp. 163–181. {{ISBN|978-0-226-74951-8}}.</ref> va vaqt oʻlchovi<ref>Faith Wallis, ''Bede: The Reckoning of Time'', Liverpool: Liverpool Univ. Pr., 2004, pp. xviii–xxxiv. {{ISBN|978-0-85323-693-1}}.</ref> kabi amaliy mavzularda yaratilgan yangi asarlarni oʻzlashtirish kiritilgan edi.

<nowiki>VI</nowiki> asrda Vizantiya imperiyasida [[miletlik Isidor]] [[Arximed]]ning matematik boʻyicha asarlarini „[[Arximed Palimpsesti]]“da toʻplagan. Asarda Arximedning barcha matematik hissalari toʻplangan va oʻrganilgan.

Boshqa bir vizantiyalik olim [[Ioann Filoponus]] birinchi boʻlib Aristotelning fizika taʼlimotiga shubha bilan qarab, [[impuls nazariyasi]]ni kiritgan<ref>{{Cite book|chapter=Philoponus, John|editor=Craig, Edward|year=1998|title=Routledge Encyclopedia of Philosophy, Volume 7, Nihilism-Quantum mechanics|pages=371–377, [https://books.google.com/books?id=0zPyhAxhDz8C&pg=PA373 373]|publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-415-18712-1}}</ref><ref>{{Cite book|author=Lindberg, David C. |year=2007|title=The Beginnings of Western Science: The European Scientific Tradition in Philosophical, Religious, and Institutional Context, Prehistory to A.D. 1450|url=https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5 |edition=2nd|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|pages=[https://archive.org/details/beginningsofwest0000lind_d9a5/page/n324 307]–308|isbn=978-0-226-48205-7}} Link to [https://books.google.com/books?id=dPUBAkIm2lUC&pg=PA307 p. 307] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803040759/https://books.google.com/books?id=dPUBAkIm2lUC&pg=PA307 |date=3 August 2020 }} from Google's copy of 2008 reprint.</ref>. Impuls nazariyasi dastlab [[tortishish kuchi]]ga qarshi snaryad harakatini tushuntirish uchun ilgari surilgan Aristotel dinamikasining yordamchi yoki ikkilamchi nazariyasi edi. Mazkur klassik mexanikadagi [[inersiya]], [[impuls]] va [[tezlanish]] tushunchalarining intellektual kashshofidir<ref>{{cite book | last = Duhem | first = Pierre | contribution = Physics, History of | year = 1913 | title = The Catholic Encyclopedia: An International Work of Reference on the Constitution, Doctrine, and History of the Catholic Church | editor-first = Charles G. | editor-last = Herbermann | editor-first2 = Edward A. | editor-last2 = Pace | editor-first3 = Condé B. | editor-last3 = Pallen | editor-first4 = John J. | editor-last4 = Wynne | editor-first5 = Thomas J. | editor-last5 = Shahan | volume = 12 | page = 51 | place = New York | publisher = Encyclopedia Press | url = https://books.google.com/books?id=XSQUAAAAYAAJ&pg=PA51 | access-date = 19 April 2018 | archive-date = 3 January 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140103080018/http://books.google.com/books?id=XSQUAAAAYAAJ | url-status = live }}</ref>. Ioann Filoponusning asarlari oʻn asrdan keyin [[Galileo Galiley]]ni ilhomlantirgan<ref name=Lindberg1992p162>Lindberg, David. (1992) ''[https://books.google.com/books?id=dPUBAkIm2lUC&pg=PA162 The Beginnings of Western Science]''. University of Chicago Press. p. 162.</ref><ref>{{Cite book| chapter-url=https://plato.stanford.edu/entries/philoponus/| title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy| chapter=John Philoponus| publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University| year=2018| access-date=11 April 2018| archive-date=22 April 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180422010906/https://plato.stanford.edu/entries/philoponus/| url-status=live}}</ref>
==== Tanazzul ====
1453-yilda [[Konstantinopol fathi|Konstantinopol qulashi]] vaqtida bir qator yunon olimlari Shimoliy Italiyaga qochib ketgan. Ular oʻzlari bilan botanika, tibbiyot va zoologiya sohalaridagi tushunchalarni oʻz ichiga olgan koʻplab klassik bilimlarni olib kelishdi, bu esa keyinchalik „Uygʻonish davri“ deya ataluvchi davr yuzaga kelishiga sabab boʻlgan. Bundan tashqari, Vizantiyadan borgan olimlar Gʻarb rivojlanishiga muhim hissa qoʻshgan<ref>Lindberg, David. (1992). ''The Beginnings of Western Science''. University of Chicago Press. p. 162.</ref>.

=== Islom dunyosi ===
{{see|Oʻrta asr islom dunyosida ilm-fan|Musulmon dunyosidagi ilm-fan va muhandislik xronologiyasi}}
[[File:Islamic MedText c1500.jpg|thumb|upright| right |[[Ibn Sino]]ning ''[[Tib qonunlari]]'' asarining XV asrga oid nusxasi.]]
Mazkur davr [[islom oltin davri]] (<nowiki>VIII—XIV</nowiki> asrlar) boʻlib, unda savdo-sotiq gullab-yashnagan va Xitoydan qogʻoz mahsulotlarini olib kirish kabi yangi gʻoyalar va texnologiyalar paydo boʻlgan, bu esa qoʻlyozmalardan nusxa koʻchirish arzonlashishiga sabab boʻlgan.
==== Tarjimalar va ellinlashuv ====
Yunon merosining sharqqa, Gʻarbiy Osiyoga koʻchishi asta-sekinlik bilan sodir boʻlgan jarayon boʻlib, u [[Aleksandr]]ning 335-yilda Osiyodagi bosqinlaridan boshlab eramizning <nowiki>VII</nowiki> asrida [[islom]] diniga asos solingunga qadar ming yildan ortiq davom etgan<ref name= "lindberg2007h"/>. <nowiki>VII</nowiki> asrda islomning paydo boʻlishi va tarqalishi uning ellinlashuvi sabab tezlashgan. Yunonlarning dunyo haqidagi tasavvurlari toʻgʻrisidagi bilimlar <nowiki>VIII—IX</nowiki> asrlarda yunoncha matnlar va baʼzi [[Suryoniy tili|suryoniycha]] oraliq manbalarning [[arab tili]]ga tarjima qilinishi tufayli [[islom ilohiyoti]], [[Fiqh|huquqi]], [[islom madaniyati|madaniyati]] va [[islomda savdo-sotiq|savdosi]] orqali saqlab qolinib, oʻzlashtirilgan.
==== Taʼlim va ilmiy tadqiqotlar ====
[[File:Cour mosquee Suleymaniye Istanbul.jpg|thumb|[[Sulaymoniya masjidi]]]]
[[Madrasa]]lar turli diniy va ilmiy tadqiqotlar markazlari boʻlib, ular dinshunoslikka asoslangan [[masjid]]lar, shahardan tashqaridagi [[ziyorat]]chilar uchun turar joylar va nihoyat, [[tabiiy fanlar]]ga yoʻnaltirilgan taʼlim muassasalari kabi turli muassasalarning rivojlanish namunasi edi<ref>{{Cite book|last=Moosa|first=Ebrahim|url=https://books.google.com/books?id=ei9ZBwAAQBAJ&dq=Madrasa+history&pg=PP1|title=What Is a Madrasa?|date=2015-04-06|publisher=UNC Press Books|isbn=978-1-4696-2014-5|access-date=25 November 2021|archive-date=30 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220730040037/https://books.google.com/books?id=ei9ZBwAAQBAJ&dq=Madrasa+history&pg=PP1|url-status=live}}</ref>. Gʻarb universitetlaridan farqli oʻlaroq, madrasalarda talabalar maʼlum bir ustoz qoʻlida taʼlim olishgan, u esa oʻqishni tugatgandan soʻng „[[ijoza]]“ nomli guvohnoma berilgan. Ijoza Gʻarbdagi [[universitet]] darajasidan koʻp jihatdan farq qilgan. Ushbu hujjat biror muassasa emas, balki bir shaxs tomonidan beriladi. Bundan tashqari, ijoza keng qamrovli fanlar boʻyicha yetarli bilimlarni tasdiqlovchi individual daraja emas, balki oʻziga xos matnlar toʻplamini oʻqitish va yetkazish uchun ruxsatnoma hisoblanadi<ref name="barker2017">{{Cite journal|last=Barker|first=Peter|date=2017-12-15|title=The Social Structure of Islamicate Science|url=https://scholarworks.iu.edu/iupjournals/index.php/jwp/article/view/1259|journal=Journal of World Philosophies|volume=2|issue=2|issn=2474-1795|access-date=24 November 2021|archive-date=24 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124005530/https://scholarworks.iu.edu/iupjournals/index.php/jwp/article/view/1259|url-status=live}}</ref>. Xotin-qizlarga ilm olish va bilim berish uchun madrasalarga borishga ruxsat berilgan, ammo bu holat 1800-yillarga qadar Gʻarb oliy taʼlimida koʻzga tashlanmagan<ref name="barker2017" />. Madrasalar shunchaki akademik markazlar boʻlmagan. Masalan, [[Sulaymoniya masjidi]] <nowiki>XVI</nowiki> asrda [[Sulaymon I]] tomonidan qurilgan eng qadimgi va mashhur madrasalardan biri boʻlgan<ref name="architecturecourses2021">{{Cite web|title=Süleymaniye Mosque, Turkey|url=https://www.architecturecourses.org/s%C3%BCleymaniye-mosque-turkey|access-date=2021-11-24|website=architecturecourses.org|archive-date=24 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124005536/https://www.architecturecourses.org/s%C3%BCleymaniye-mosque-turkey|url-status=live}}</ref>. Sulaymoniya masjidida kasalxona va tibbiyot kolleji, oshxona va bolalar maktabi, shuningdek, sayyohlar uchun vaqtinchalik [[xonaqoh]] vazifasini oʻtagan<ref name="architecturecourses2021" />.

Madrasadagi oliy taʼlim islom huquqi va diniy fanlarga qaratilgan boʻlib, talabalar qolgan bilimlarni mustaqil oʻrganishin lozim boʻlgan<ref name="lindberg2007h" />. Teologik ogʻishlarga qaramay, koʻplab olimlar oʻz ishlarini nisbatan bagʻrikeng shahar markazlarida (masalan, [[Bagʻdod]] va [[Qohira]]) olib borishga muvaffaq boʻlishadi va kuchli homiylar tomonidan himoya qilinadi<ref name="lindberg2007h" />. Ular, shuningdek, erkin sayohat qilishlari va fikr almashishlari mumkin boʻlgan, chunki ular bir-birlarini hurmat qilishlari kerak edi<ref name="lindberg2007h" />.
==== Matematika sohasidagi yutuqlar ====
Bu davrda islom olimlarining yutuqlarining aksariyati matematika sohasida boʻlgan<ref name= "lindberg2007h"/>. Arab matematikasi yunon va hind matematikasining bevosita avlodi hisoblanadi<ref name= "lindberg2007h"/>. Masalan, hozirgi arab raqamlari dastlab Hindistondan kirib kelgan, ammo musulmon matematiklari sonlar tizimiga bir necha asosiy aniqlik kiritganlar. Masalan, oʻnlik nuqta belgisi qoʻshilgan. [[Al-Xorazmiy|Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy]] (taxminan 780—850-yillar) [[algoritm]] tushunchasiga oʻz nomini bergan, [[algebra]] atamasi esa ''al-jabr'' soʻzidan olingan boʻlib, asarlaridan biri sarlavhasining boshlanish qismi hisoblanadi<ref>[[Gerald J. Toomer|Toomer, Gerald]] (1990). "Al-Khwārizmī, Abu Jaʿfar Muḥammad ibn Mūsā". In Gillispie, Charles Coulston. Dictionary of Scientific Biography. 7. New York: Charles Scribner's Sons. {{ISBN|978-0-684-16962-0}}.</ref>. Islom trigonometriyasi Ptolemeyning „[[Al-Majistiy]]“ va hindcha „Siddhanta“ asarlari yordamida davom ettirilgan. Mazkur asarlardan trigonometrik funksiyalar qoʻshilgan, jadvallar tuzilgan, trigonometriyani sferalar va tekisliklarga qoʻllangan. Ularning koʻplab muhandislari, asbob-uskunalar ishlab chiqaruvchilari va geometrlari amaliy matematika boʻyicha kitoblar yaratishga hissa qoʻshganlar. Astronomiyaga eng katta hissa islom matematiklari tomonidan qoʻshilgan. [[Al-Battoniy]] (taxminan 858—929-yillar) Ptolemeyning „Al-Majistiy“ deya tarjima qilingan „Hè Megalè Syntaxis“da saqlanib qolgan Gipparx oʻlchovini takomillashtirgan. Al-Battoniy Yer oʻqi pretsessiyasini oʻlchashdagi aniqlikini ham yaxshilagan. Ptolemeyning geotsentrik modeliga al-Battoniy, [[Ibn al-Haysam]]<ref>{{Cite journal |last=Rosen |first=Edward |year=1985 |title=The Dissolution of the Solid Celestial Spheres|journal=Journal of the History of Ideas |volume=46 |issue=1 |pages=19–21 |doi=10.2307/2709773|jstor=2709773 }}</ref>, [[Ibn Rushd]] va [[Tusiy Nosiriddin|Nosiruddin at-Tusiy]], [[Mu'ayyad-ul-Din al-Urdiy|Muʻayyad ad-Din al-Urdiy]] va [[Ibn ash-Shatir]] kabi [[Maragʻa rasadxonasi|Maragʻa]] astronomlari tomonidan tuzatishlar kiritilgan<ref>{{Cite journal|last=Rabin|first=Sheila|url=http://setis.library.usyd.edu.au/stanford/entries/copernicus/index.html|title=Nicolaus Copernicus|journal=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]|year=2004|access-date=24 June 2012|archive-date=15 July 2012|archive-url=https://archive.today/20120715113006/http://setis.library.usyd.edu.au/stanford/entries/copernicus/index.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Saliba |first=George |author-link=George Saliba |year=1994 |title=A History of Arabic Astronomy: Planetary Theories During the Golden Age of Islam |url=https://archive.org/details/historyofarabica0000sali |publisher=[[New York University Press]] |isbn=978-0-8147-8023-7 |pages=[https://archive.org/details/historyofarabica0000sali/page/n265 254], 256–257 }}</ref>.

Geometrik koʻnikmalarga ega boʻlgan olimlar [[Yevklid]], [[Aristotel]] va [[Ptolemey]]ning yorugʻlik va koʻrish haqidagi dastlabki klassik matnlarini sezilarli darajada takomillashtirganlar<ref name= "lindberg2007h"/>. Eng qadimgi saqlanib qolgan arab risolalari <nowiki>IX</nowiki> asrda [[Kindiy|Abu Isʼhoq al-Kindiy]], [[Qusta ibn Luqa]] va (fragmentar shaklda) Ahmad ibn Iso tomonidan yozilgan. Keyinchalik, <nowiki>XI</nowiki> asrda matematik va astronom Ibn al-Haysam (Gʻarbda '''Alhazen''' nomi bilan tanilgan) oʻzidan oldingilarning ishlari asosida yangi koʻrish nazariyasini sintezlagan<ref name= "lindberg2007h"/>. „Kitob al-Manazir“da toʻliq geometrik optika tizimi batafsil tasvirlangan<ref name= "lindberg2007h"/><ref>[https://scholar.google.com/citations?user=hZvL5eYAAAAJ&hl Sameen Ahmed Khan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305131051/http://scholar.google.com/citations?user=hZvL5eYAAAAJ&hl |date=5 March 2016 }}, Arab Origins of the Discovery of the Refraction of Light; Roshdi Hifni Rashed (Picture) Awarded the 2007 King Faisal International Prize, Optics & Photonics News (OPN, Logo), Vol. 18, No. 10, pp. 22–23 (October 2007).</ref>. Ushbu kitob lotin tiliga tarjima qilingan va <nowiki>XVII</nowiki> asrgacha Yevropada [[optika]] boʻyicha asosiy manba sifatida ishlatilgan<ref name= "lindberg2007h"/>.

==== Tibbiyotning institutsionallashuvi ====
Tibbiyot fanlari islom dunyosida keng taraqqiy etgan<ref name= "lindberg2007h"/>. Yunonlarning tibbiyot boʻyicha nazariyalari, ayniqsa Galen asarlari arab tiliga tarjima qilingan va musulmon shifokorlar klassik tibbiy bilimlarni tizimlashtirish, ishlab chiqish va tarqatishga qaratilgan tibbiy matnlarni yozishni boshlaganlar<ref name= "lindberg2007h"/>. [[Katarakta]] kabi koʻz kasalliklarini davolash kabi tibbiy ixtisoslik sohalari paydo boʻla boshlagan. [[Ibn Sino]] (Gʻarbda '''Avitsenna''' nomi bilan tanilgan, taxminan 980—1037-yillar) ning tibbiyot boʻyicha eng koʻzga koʻringan ikkita asari – „[[Kitob ash-Shifo]]“ („Shifo kitobi“) va „[[Tib qonunlari]]“ <nowiki>XVII</nowiki> asrgacha ham musulmon dunyosida, ham Yevropada standart tibbiy matnlar sifatida ishlatilgan<ref name="Jacquart, Danielle 2008">Jacquart, Danielle (2008). "Islamic Pharmacology in the Middle Ages: Theories and Substances". European Review (Cambridge University Press) 16: 219–227.</ref><ref>David W. Tschanz, MSPH, PhD (August 2003). "Arab Roots of European Medicine", Heart Views 4 (2).</ref>. U tibbiyotida koʻpgina yutuqlarga erishgan<ref name="Jacquart, Danielle 2008"/><ref>{{cite journal | last1=Brater | first1=D. Craig | last2=Daly | first2=Walter J. | year=2000 | title=Clinical pharmacology in the Middle Ages: Principles that presage the 21st century | journal=Clinical Pharmacology & Therapeutics | volume=67 | issue=5| pages=447–450 [448] | doi=10.1067/mcp.2000.106465 | pmid=10824622| s2cid=45980791 }}</ref>. Tibbiyotning institutsionallashuvi musulmon dolamining yana bir muhim yutugʻi boʻlgan. Kasalxonalar bemorlarga moʻljallangan muassasa sifatida Vizantiya imperiyasida paydo boʻlgan. Ammo, barcha ijtimoiy sinflar uchun institutsionallashgan tibbiyot modeli xalifalikda keng tarqalgan va mamlakatning butun hududida tarqalgan. Bemorlarni davolashdan tashqari, shifokorlar shogirdlarini oʻqitishlari, shuningdek, yozish va tadqiqot olib borishlari mumkin edi. [[Ibn an-Nafis]] kasalxona sharoitida inson tanasida qonning oʻpkadan tranzit holda oʻtishini kashf etgan<ref name= "lindberg2007h"/>.
==== Tanazzuli ====
Islom ilm-fani <nowiki>XII—XIII</nowiki> asrlarda, Yevropada [[Uygʻonish davri]]gacha, qisman [[Rekonkista|Ispaniyaning xristianlar tomonidan bosib olinishi]] va <nowiki>XI—XIII</nowiki> asrlarda Sharqdagi [[moʻgʻullar istilosi]] tufayli tanazzulga yuz tuta boshlaydi. 1258-yilda moʻgʻullar [[Abbosiylar xalifaligi]]ning poytaxti Bagʻdodni talon-taroj qilganlar, bu esa Abbosiylar davlatining tugatilishiga olib kelgan<ref name= "lindberg2007h"/><ref name="Erica Fraser 1600">Erica Fraser. The Islamic World to 1600, University of Calgary.</ref>. Shunga qaramay, koʻplab bosqinchilar fan homiylariga aylanganlar. Masalan, Bagʻdod qamalini boshqargan [[Huloku|Hulaguxon]] [[Maragʻa rasadxonasi|Marogʻa rasadxonasi]]ning homiysi boʻlgan<ref name= "lindberg2007h"/>. Islom astronomiyasi <nowiki>XVI</nowiki> asrda ham gullab-yashnashda davom etadi<ref name= "lindberg2007h"/>.

=== Gʻarbiy Yevropa ===
{{see|Oʻrta asrlarda Yevropa fani|XII asr Uygʻonish davri|Sxolastika|Oʻrta asrlar texnologiyasi| Oʻrta asrlar Yevropa olimlari roʻyxati|Islom dunyosining Oʻrta asrlar Yevropasiga qoʻshgan hissasi}}
[[File:Roger-bacon-statue.jpg|thumb|[[Roger Bacon]]ning [[Oxford universitetining tabiiy tarix muzeyi]]dagi haykali]]
<nowiki>XI</nowiki> asrga kelib Yevropaning katta qismi nasroniy dinini qabul a; kuchli monarxiyalar paydo boʻladi; chegaralar tiklanadi; texnologik ishlanmalar va qishloq xoʻjaligi innovatsiyalari amalga oshiriladi, oziq-ovqat taʼminoti va aholi soni koʻpayadi. Klassik yunon matnlari arab va yunon tillaridan [[lotin tili]]ga tarjima qilinadi, buning natijasida Gʻarbiy Yevropada ilmiy munozaralar boʻy koʻrsata boshlaydi<ref>Lindberg, David. (1992) ''The Beginnings of Western Science''  University of Chicago Press. p. 204.</ref>.

Antik davrda Yunoniston va Rimdagi taqiqlar sabab murdani yorib koʻrish imkoni boʻlmagan. Ammo oʻrta asrlarda Bolonyadagi tibbiyot oʻqituvchilari va talabalar inson tanasini yorib koʻrishni boshlaganlar va [[Mondino de Luzzi]] (taxminan 1275—1326-yillar) odamni yorib koʻrishga asoslangan birinchi mashhur anatomiya darsligini yaratgan<ref>{{cite book |url=http://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=978-0674057418 |last=Numbers |first=Ronald |title=Galileo Goes to Jail and Other Myths about Science and Religion |page=45 |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0-674-03327-6 |access-date=12 April 2018 |archive-date=20 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120190509/https://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674057418 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.harvard.edu/gazette/story/2011/04/debunking-a-myth/ |title=Debunking a myth |date=7 April 2011 |publisher=Harvard University |access-date=12 April 2018 |archive-date=28 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190728101124/https://news.harvard.edu/gazette/story/2011/04/debunking-a-myth/ |url-status=live }}</ref>.

[[Pax Mongolica]] natijasida [[Marko Polo]] kabi yevropaliklar sharqqa tobora yaqinlashib bora boshladilar. Polo va hamrohlarining yozma hikoyalari Gʻarbiy Yevropaning boshqa dengiz tadqiqotchilarini [[Osiyo]] tomon toʻgʻridan-toʻgʻri olib boradigan dengiz yoʻlini izlashga ilhomlantirdi, oqibatda [[Buyuk geografik kashfiyotlar]] davri boshlanadi<ref name= "love2006a">{{cite book | last = Love | first= Ronald S. | year = 2006 | chapter = Historical overview | title = Maritime Exploration in the Age of Discovery, 1415–1800 | url = https://archive.org/details/maritimeexplorat0000love | pages = [https://archive.org/details/maritimeexplorat0000love/page/n34 1]–8  | location = Westport, Connecticut | publisher = Greenwood | isbn= 978-0313320439}}</ref>.

Shuningdek, texnologik yutuqlar ham qoʻlga kiritilgan. Masalan, malmesburylik Eilmerning ilk parvozi (<nowiki>XI</nowiki> asrda [[Angliya]]da matematikani oʻrgangan)<ref name="Eilmer">[[William of Malmesbury]], ''[[Gesta Regum Anglorum]] / The history of the English kings'', ed. and trans. R.A.B. Mynors, R.M. Thomson, and M. Winterbottom, 2 vols., Oxford Medieval Texts (1998–99)</ref> va Laskilldagi Cistercian domnasining metallurgiya yutuqlari shular jumlasidandir<ref name="Laskill">R.W. Vernon, G. McDonnell and A. Schmidt, 'An integrated geophysical and analytical appraisal of early iron-working: three case studies' ''Historical Metallurgy'' 31(2) (1998), 72–75 79.</ref><ref name="Derbeyshire">David Derbyshire, ''Henry "Stamped Out Industrial Revolution"'', [[The Daily Telegraph]] (21 June 2002)</ref>.
==== Yunoncha va arabcha manbalar ====
[[Vizantiya imperiyasi]]<ref name=Lindberg1992p162/>, shuningdek, [[Rekonkista]] va [[Salib yurishlari]] davridagi Islom olami bilan aloqalar Lotin Yevropasiga yunoncha va arabcha ilmiy matnlarga, jumladan, [[Aristotel]], [[Ptolemey]], [[Miletlik Isidor]], [[Filoponus]], [[Jobir ibn Hayyan]], [[al-Xorazmiy]], [[Ibn al-Haysam]], [[Ibn Sino]] va [[Ibn Rushd]] kabi olimlarning asarlaridan boxabar boʻlish imkonini bergan. Yevropalik olimlar Toledo arxiyepiskopi Raymonning <nowiki>XII</nowiki> asrdagi arab tilidan lotin tiliga tarjima qilish maktabini qoʻllab-quvvatlashi natijasida bu asarlarga ega boʻlishgan. Keyinchalik [[Michael Scotus]] kabi tarjimonlar ushbu asarlarni toʻgʻridan-toʻgʻri oʻqish maqsadida [[arab tili]]ni oʻrganishni boshlaganlar. Yevropadagi universitetlar ushbu matnlarni tarjima qilish va tarqatishda muhim rol oʻynagan <ref>Huff, Toby. ''Rise of early modern science'' 2nd ed. pp. 180–181</ref>hamda ilmiy jamoalar uchun zarur boʻlgan yangi infratuzilmani yaratgan. Haqiqatan ham, oʻrta asr universitetlari oʻz oʻquv dasturida tabiat haqidagi asarlar va tabiiy fanlarni asosiy oʻringa qoʻyadi, natijada „oʻrta asr universitetlari ilmga zamonaviy universitetlardan koʻra koʻproq eʼtibor qaratgan edi“<ref>Grant, Edward. "Science in the Medieval University", in James M. Kittleson and Pamela J. Transue, ed., ''Rebirth, Reform and Resilience: Universities in Transition, 1300–1700'', Ohio State University Press, 1984, p. 68</ref>.

<nowiki>XIII</nowiki> asr boshlariga kelib, deyarli barcha muhim qadimgi mualliflarning asarlari ancha aniq holatda lotinchada mavjud boʻlgan. Ilmiy gʻoyalar universitetlar va monastirlar orqali keng tarqala boshlagan. Shu vaqtga kelib, ushbu matnlardagi [[naturfalsafa]] [[Robert Grosseteste]], [[Roger Bacon]], [[Albertus Magnus]] va [[Dun Scotus]] kabi sxolastiklar tomonidan rivojlantirilgan. Ilmiy uslubning zamonaviy koʻrinishiga olib keluvchi dastlabki elementlar Islom olamining taʼsirida shakllangan boʻlib, bu Grossetestening tabiatni tushunishda matematikaga boʻlgan eʼtiborida va Roger Baconning „Opus Majus“ asarida ifodalangan empirik yondashuvda koʻzga tashlanadi. Pierre Duhemning taʼkidlashicha, Parij yepiskopi Stephen Tempierning 1277-yilda eʼlon qilgan hukmi oʻrta asr fanini jiddiy ilmiy yoʻnalish sifatida rivojlantirishga turtki bergan. Biroq hozirgi kunda [[ilmiy inqilob]] aynan 1277-yilda boshlangan deb qabul qilinmaydi<ref name="Stanford">{{cite encyclopedia |url=http://plato.stanford.edu/entries/condemnation/ |title=Condemnation of 1277 |first=Hans |last=Thijssen |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |date=30 January 2003 |access-date=14 September 2009 |publisher=[[University of Stanford]] |archive-date=11 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170311030803/https://plato.stanford.edu/entries/condemnation/ |url-status=live }}</ref>. Shunga qaramay, koʻplab olimlar Duhemning fikriga qoʻshilib, <nowiki>X</nowiki> asrdan <nowiki>XV</nowiki> asrga qadar boʻlgan davrda muhim ilmiy taraqqiyot yuz berganini tasdiqlashgan<ref>{{cite web |title=Rediscovering the Science of the Middle Ages |url=http://biologos.org/blog/rediscovering-the-science-of-the-middle-ages |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301161246/https://biologos.org/articles/rediscovering-the-science-of-the-middle-ages |archive-date=1 March 2023 |access-date=26 October 2014 |publisher=BioLogos}}</ref><ref>{{cite web|url=http://icucourses.com/pages/023-a03-the-middle-ages-and-the-birth-of-science|title=023-A03: The Middle Ages and the Birth of Science – International Catholic University|work=International Catholic University|access-date=26 October 2014|archive-date=26 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026061525/http://icucourses.com/pages/023-a03-the-middle-ages-and-the-birth-of-science|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|title=History: A medieval multiverse|volume=507|issue=7491|pages=161–163|journal=Nature News & Comment|doi=10.1038/507161a|pmid=24627918|year=2014|last1=McLeish|first1=Tom C. B.|author-link1=Tom McLeish|last2=Bower|first2=Richard G.|last3=Tanner |first3=Brian K.|last4=Smithson|first4=Hannah E.|last5=Panti|first5=Cecilia|last6=Lewis|first6=Neil|last7=Gasper|first7=Giles E.M.|url=http://dro.dur.ac.uk/16743/1/16743.pdf|access-date=15 July 2019|archive-date=23 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180723044419/http://dro.dur.ac.uk/16743/1/16743.pdf|url-status=live|doi-access=free}}</ref>.

==== Oʻrta asr ilm-fani ====
<nowiki>XIV</nowiki> asrning birinchi yarmida ilm-fan sohasida, ayniqsa Aristotelning ilmiy asarlariga bagʻishlangan sxolastik sharhlar doirasida muhim ishlar amalga oshirilgan<ref>Edward Grant, ''The Foundations of Modern Science in the Middle Ages: Their Religious, Institutional, and Intellectual Contexts'', (Cambridge Univ. Press, 1996), pp. 127–131.</ref>. [[Okkam|Ockhamlik William]] [[Okkam ustarasi|parsimoniya]] (soddalik) prinsipini: naturfaylasuflar keraksiz tushunchalarni ilgari surmasliklari kerak; harakat alohida narsa emas, balki faqat harakatlanayotgan obyektning oʻzidir<ref>Edward Grant, ''A Source Book in Medieval Science'', (Harvard Univ. Press, 1974), p. 232</ref>; obyekt tasvirini koʻzga yetkazish uchun oraliq „vositachi“ talab etilmaydi<ref>David C. Lindberg, ''Theories of Vision from al-Kindi to Kepler'', (Chicago: Univ. of Chicago Pr., 1976), pp. 140–142.</ref> deb tushuntirgan. [[Jean Buridan]] va [[Nicole Oresme]] kabi olimlar Aristotel mexanikasining ayrim elementlarini qayta talqin qilishni boshlaganlar. Xususan, Buridan projektil harakatining sababini impuls nazariyasi bilan izohlaydi, bu esa [[inersiya]]ning zamonaviy tushunchasi tomon qoʻyilgan birinchi qadam boʻlgan<ref>Edward Grant, ''The Foundations of Modern Science in the Middle Ages: Their Religious, Institutional, and Intellectual Contexts'', (Cambridge: Cambridge Univ. Press, 1996), pp. 95–97.</ref>. Oksford hisobchilari esa harakat [[kinematika]]sini matematik jihatdan tahlil qilishga kirishganlar, bu tahlil harakatning sabablarini inobatga olmagan holda amalga oshirilgan.<ref>Edward Grant, ''The Foundations of Modern Science in the Middle Ages: Their Religious, Institutional, and Intellectual Contexts'', (Cambridge Univ. Press, 1996), pp. 100–103.</ref>


1348-yilda [[Qora oʻlim|qora oʻlat]] va boshqa falokatlar falsafiy hamda ilmiy taraqqiyotga keskin yakun yasagan. Shunga qaramay, 1453-yilda Konstantinopolning qulashi qadimiy matnlarning qayta kashf etilishiga turtki boʻladi, chunki koʻplab vizantiyalik olimlar Gʻarbga boshpana izlab borishadi. Shu bilan birga, bosmaxonaning paydo boʻlishi Yevropa jamiyatiga katta taʼsir koʻrsatgan. Bosma soʻzning keng tarqalishi bilimni demokratlashtirdi va [[algebra]] kabi gʻoyalarning tezroq yoyilishiga imkon bergan. Bu yutuqlar [[Ilmiy inqilob]]ga yoʻl ochib beradi, Qora oʻlat boshlanishi bilan toʻxtab qolgan ilmiy izlanishlar qayta tiklanadi<ref>{{cite web|title=The Renaissance: The 'Rebirth' of Science & Culture|url=https://www.livescience.com/55230-renaissance.html|first=Jessie|department=Historical development|last=Szalay|date=2016-06-29|website=LiveScience.com|access-date=2019-07-19|archive-date=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027214636/https://www.livescience.com/55230-renaissance.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oK4HTBcdSJsC&pg=PR14|first=Robert S.|last=Gottfried|publisher=Free Press|isbn=978-0-02-912370-6|title=The Black Death: Natural & Human Disaster in Medieval Europe|year=1985|access-date=2019-07-19|page=xiv|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803141629/https://books.google.com/books?id=oK4HTBcdSJsC&pg=PR14|url-status=live}}</ref>.

== Uygʻonish davrida ==
{{see|Uygʻonish davri fani| Davomiylik nazariyasi|Alkimyo|Tabiiy sehrgarlik}}
=== Taʼlimning qayta tiklanishi ===
Yevropada ilm-fanning qayta tiklanishi
<nowiki>XII</nowiki> asrdagi [[sxolastika]] davridan boshlangan. [[Shimoliy Uygʻonish davri]]da ilmiy tadqiqotlar Arastuning naturfalsafasidan kimyo va biologik fanlar ([[botanika]], [[anatomiya]] va [[tibbiyot]]) tomon sezilarli burilish yasagan<ref>[[Allen Debus]], ''Man and Nature in the Renaissance'', (Cambridge: Cambridge Univ. Pr., 1978).</ref>. Shunday qilib, zamonaviy fan Yevropada katta oʻzgarishlar davrida qayta jonlangan: [[Protestantizm|protestantlik]]dagi [[reformatsiya]] va [[katoliklik]]dagi [[kontrreformatsiya]]; [[Xristofor Kolumb]] tomonidan Amerikaning kashf etilishi; Konstantinopolning qulashi; va, shu bilan birga, sxolastika davrida Arastu ilmining qayta kashf etilishi katta ijtimoiy va siyosiy oʻzgarishlarga sabab boʻlgan. Shunday qilib, [[Martin Lyuter]] va [[Jan Kalvin]] diniy taʼlimotni shubha ostiga olganidek, ilmiy taʼlimotni ham shubha ostiga olish mumkin boʻlgan qulay muhit yaratildi. Bu muhit ilmiy qarashlarni tanqidiy koʻrib chiqish imkoniyatini bergan. Masalan, Ptolemeyning astronomiyaga oid va Galenning tibbiyotga oid ishlari kundalik kuzatuvlarga mos kelmasligi aniqlandi. Vesaliusning inson kadavrlari ustida olib borgan tadqiqotlari Galen anatomiyasidagi xatolarni ochib bergan.

[[Venetsiya]]da taxminan 1450-yillarda Cristallo shishasining kashf etilishi bu davrda ilm-fanning rivojlanishiga hissa qoʻshgan. Ushbu yangi shisha sifatli koʻzoynaklar yaratishga, keyinchalik esa [[teleskop]] va [[mikroskop]] ixtirosiga zamin yaratgan.

Teofrastning togʻ jinslari haqidagi „Peri lithōn“ asari ming yillar davomida muhim manba boʻlib kelgan. Ushbu asarda fosillarga oid tushunchalar Ilmiy inqilobdan keyingina inkor etilgan.

Italiya Uygʻonish davrida [[Niccolò Machiavelli]] zamonaviy [[siyosatshunoslik]]ka asos solib, siyosiy institutlar va faoliyatni bevosita empirik kuzatishga urgʻu bergan. Keyinchalik [[Maʼrifatchilik]] davrida ilmiy [[paradigma]]lar kengayib, siyosatni normativ taʼriflardan holi oʻrganishga zamin yaratiladi<ref>{{Cite web|url=https://world101.cfr.org/contemporary-history/prelude-global-era/what-enlightenment-and-how-did-it-transform-politics|title=What Is the Enlightenment and How Did It Transform Politics?|website=World101 from the Council on Foreign Relations|date=17 February 2023 }}</ref>. Xususan, [[Statistika|statistik]] tadqiqotlar [[davlat]] subyektlarini oʻrganishga yoʻnaltirilib, [[ijtimoiy soʻrovnoma]]lar va [[ovoz berish]] tizimlarida qoʻllanila boshlangan.

[[Arxeologiya]] sohasida <nowiki>XV—XVI</nowiki> asrlarda Yevropa Uygʻonish davrida antikvarlar nufuzi oshgan, artefaktlarni yigʻishga katta qiziqish bildirilgan.
=== Ilmiy inqilob va yangi fanning vujudga kelishi ===
[[File:Justus Sustermans - Portrait of Galileo Galilei, 1636.jpg|thumb|upright|Zamonaviy ilm-fan otasi – [[Galileo Galilei]]]]
Yangi tarixning dastlablki paytlarida Yevropa Uygʻonish davrining gullab-yashnagan davri sifatida qaraladi. Bu davrda avvalgi haqiqatlarni shubha ostiga qoʻyish va yangi javoblar izlashga boʻlgan xohish mavjud edi. Natijada, katta ilmiy kashfiyotlar davri – [[Ilmiy inqilob]] yuzaga keladi. Ushbu inqilob „Yangi fan“ning shakllanishiga olib kelgan, mazkur dunyoqarash koʻproq mexanistik boʻlib, koʻproq [[matematika]]ga integratsiyalashgan, bilimlari esa yangi taʼriflangan [[ilmiy metod]]ga asoslangan holda ishonchli va ochiqroq boʻlgan<ref name= "lindberg2007n"/><ref name="gal2021i"/><ref name="bowlermorus2020b"/>. Ilmiy inqilob qadimgi tafakkur va klassik fizika oʻrtasidagi qulay chegara sifatida qaraladi va odatda 1543-yilda [[Andreas Vesalius]]ning „De humani corporis fabrica“ (Inson tanasining tuzilishi haqida) hamda astronom [[Nicolaus Copernicus]]ning „De Revolutionibus“ asarlari bosmadan chiqqani bilan boshlangan deb hisoblanadi. Ushbu davr 1687-yilda [[Isaac Newton]]ning „Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica“ asari bilan yakunlanib, ilmiy nashrlarning Yevropa boʻylab misli koʻrilmagan oʻsishi namoyon boldi.

Bu davrda [[Galileo Galiley]], [[Iogann Kepler]], [[Edmond Halley]], [[William Garvey]], [[Pierre Fermat]], [[Robert Hooke]], [[Christiaan Huygens]], [[Tycho Brahe]], [[Marin Mersenne]], [[Gottfried Leibniz]], [[Isaac Newton]] va [[Blaise Pascal]] kabi olimlar tomonidan muhim ilmiy kashfiyotlar qilingan<ref name="Schuster 1996">{{cite book |author-last=Schuster |author-first=John A. |year=1996 |orig-date=1990 |editor1-last=Cantor |editor1-first=Geoffrey |editor2-last=Olby |editor2-first=Robert |editor3-last=Christie |editor3-first=John |editor4-last=Hodge |editor4-first=Jonathon |title=Companion to the History of Modern Science |chapter=Scientific Revolution |chapter-url=https://books.google.com/books?id=6GIPEAAAQBAJ&pg=PA217 |location=[[Abingdon, Oxfordshire]] |publisher=[[Routledge]] |pages=217–242 |isbn=978-0415145787 |access-date=27 September 2021 |archive-date=27 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927191043/https://books.google.com/books?id=6GIPEAAAQBAJ&pg=PA217 |url-status=live }}</ref>. Falsafa sohasida esa [[Francis Bacon]], sir [[Thomas Browne]], [[René Descartes]], [[Baruch Spinoza]], [[Pierre Gassendi]], [[Robert Boyle]] va [[Thomas Hobbes]] tomonidan katta hissa qoʻshilgan. Christiaan Huygens markazga intiluvchi va markazdan qochuvchi kuchlarni hosil qilib, matematik izlanishlarni bevosita kuzatilmaydigan fizik hodisalarni tasvirlashga tatbiq etgan birinchi olim edi. [[William Gilbert]] esa elektr va [[magnitizm]] boʻyicha ilk tajribalarni oʻtkazib, Yerning oʻzi ham magnit ekanligini isbotlagan.
=== Geliosentrizm ===
[[File:Nikolaus Kopernikus.jpg|thumb|upright|[[Nicolaus Copernicus]]]]
Nicolaus Copernicus koinotning [[geliosentrizm]]ga asoslangan astronomik modelini takomillashtirgan. Copernicus Yer va osmon sferalarining (sayyoralar va boshqa osmon jismlarining) [[Quyosh]] atrofida harakatlanishini taklif qilgan<ref>{{Cite book |last=Principe |first=Lawrence M. |title=The Scientific Revolution: A Very Short Introduction |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-956741-6 |location=New York, NY |pages=47}}</ref>. U barcha yulduzlar bir oʻrinda qatʼiy joylashishi, umuman harakatga kelmasligi toʻgrisidagi geliosentrik nazariya ishlab chiqqan<ref>{{Cite journal |last=Knox |first=Dilwyn |title=Ficino, Copernicus and Bruno on the Motion of the Earth |date=1999 |url=https://www.jstor.org/stable/24331708 |journal=Bruniana & Campanelliana |volume=5 |issue=2 |pages=333–366 |jstor=24331708 |issn=1125-3819 |access-date=4 December 2022 |archive-date=4 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204025441/https://www.jstor.org/stable/24331708 |url-status=live }}</ref>. Ushbu nazariya Yerni va boshqa osmon sferalarini Quyosh atrofida yillik harakatda boʻlishini koʻrsatgan hamda [[deferent]]lar va [[epitsikl]]lardan foydalangan holda sayyoralarning masofalarini hisoblashga muvaffaq boʻlgan. Garchi bu hisoblar oʻta aniq boʻlmasa-da, Copernicus har bir osmon sferasining masofaviy tartibini tushunishga muvaffaq boʻlgan. Copernicusning geliosentrik tizimi [[samosslik Aristarx]] va [[seleukiyalik Seleuk]]ning farazlarini qayta tiklash edi<ref>{{Cite journal |last=Gingerich |first=Owen |date=1973 |title=From Copernicus to Kepler: Heliocentrism as Model and as Reality |url=https://www.jstor.org/stable/986462 |journal=Proceedings of the American Philosophical Society |volume=117 |issue=6 |pages=513–522 |jstor=986462 |issn=0003-049X}}</ref>. Ikkkala olim ham Yerning Quyosh atrofida harakatlanish nazariyasini taklif qilgan, ammo boshqa osmon sferalarining tartibi, harakati yoki aylanishi haqida hech narsa demagan.<ref>{{Cite journal |last=Neugebauer |first=O. |date=1945 |title=The History of Ancient Astronomy Problems and Methods |url=https://www.jstor.org/stable/542323 |journal=Journal of Near Eastern Studies |volume=4 |issue=1 |pages=20–23 |doi=10.1086/370729 |jstor=542323 |s2cid=39274542 |issn=0022-2968}}</ref> Seleuk [[Oy]]ning [[Yer]] atrofida aylanishini tushunib, uni okean toʻlqinlarini tavsiflash uchun qoʻllagan, shu tariqa geliosentrik gʻoyani yanada chuqurroq anglaganligini isbotlagan<ref>{{Cite journal |last=Carman |first=Christián C. |date=2018 |title=The first Copernican was Copernicus: the difference between Pre-Copernican and Copernican heliocentrism |url=https://www.jstor.org/stable/45211937 |journal=Archive for History of Exact Sciences |volume=72 |issue=1 |pages=1–20 |doi=10.1007/s00407-017-0198-3 |jstor=45211937 |s2cid=253894214 |issn=0003-9519 |access-date=4 December 2022 |archive-date=4 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204025440/https://www.jstor.org/stable/45211937 |url-status=live }}</ref>.

== Maʼrifatchilik davrida ==
{{see|Maʼrifatchilik davrida fan}}
[[File:JKepler.jpg|thumb|right|Zamonaviy [[astronomiya]], [[ilmiy metod]], [[Tabiiy fanlar|tabiiy]] va [[zamonaviy fanlar|zamonaviy fan]] asoschi hamda otalaridan biri [[Johannes Kepler]] portreti<ref>{{cite web | url=https://www.dpma.de/english/our_office/publications/milestones/greatinventors/johanneskepler/index.html | title=DPMA &#124; Johannes Kepler }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.nasa.gov/kepler/education/johannes |title=Johannes Kepler: His Life, His Laws and Times &#124; NASA |access-date=1 September 2023 |archive-date=24 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624003856/https://www.nasa.gov/kepler/education/johannes/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url=https://micro.magnet.fsu.edu/optics/timeline/people/kepler.html | title=Molecular Expressions: Science, Optics and You – Timeline – Johannes Kepler }}</ref>]]
[[File:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg| thumb | upright | right | [[Fizika]]da [[klassik mexanika]]ni ochib bergan Isaac Newton]]
=== Ilmiy inqilobning davom etishi ===
{{see|Kopernikcha islohot}}
Ilmiy inqilob Maʼrifatchilik davriga taʼsir etib, zamonaviy fanlarning rivojlanishini jadallashtirgan.
==== Sayyoralar va orbitlar ====
[[Nikolay Kopernik]] tomonidan qayta tiklangan geliotsentrik modeldan keyin <nowiki>XVII</nowiki> asrning boshlarida [[Iogann Kepler]] tomonidan taklif etgan sayyoralar harakati modeli kelib chiqqan. U sayyoralar [[Ellips (chiziq)|elliptik]] orbitalar boʻylab harakatlanishini, bu orbitaning bir fokusida Quyosh joylashgani toʻgʻrisidagi gʻoyani taklif qilgan. „Astronomia Nova“ (Yangi astronomiya) asarida [[Mars]] orbitasi tahlili orqali sayyoralarning harakat qonunlaridan dastlabki ikkitasini asoslab bergan. Kepler sayyora orbitasi haqidagi inqilobiy tushunchani fanga kiritgan. Uning ishlari tufayli astronomik hodisalar fizik qonunlar orqali kechishi tushunilgan<ref>{{Cite journal|last1=Goldstein|first1=Bernard|last2=Hon|first2=Giora|date=2005|title=Kepler's Move from Orbs to Orbits: Documenting a Revolutionary Scientific Concept|url=https://www.researchgate.net/publication/246602496|journal=Perspectives on Science|volume=13|pages=74–111|doi=10.1162/1063614053714126 |s2cid=57559843 }}</ref>.

==== Kimyoning paydo boʻlishi ====
[[Kimyo]]ni [[alkimyo]]dan ajratish boʻyicha hal qiluvchi qadamni [[Robert Boyl]] 1661-yilda [[The Sceptical Chymist]] (Shubhali kimyogar) asarida qoʻyadi. Ammo alkimyo uning ishidan keyin ham davom etavergan. [[William Cullen]], [[Joseph Black]], [[Torbern Bergman]] and [[Pierre Macquer]]ning gravimetrik tajribalari hamda [[Antoine Lavoisier]] („zamonaviy kimyo otasi“) tomonidan [[kislorod]] va [[massalar saqlanish qonuni]] boʻyicha olib borilgan ishlari muhim qadam boʻlgan. Bu ishlari flogiston nazariyasini inkor etgan. Zamonaviy kimyo <nowiki>XVI—XVIII</nowiki> asrlar davomida [[alkimyo]], [[tibbiyot]], ishlab chiqarish va qazib olish sohalari orqali rivojlangan<ref>{{Cite journal |editor=Eddy, Matthew Daniel |editor2=Mauskopf, Seymour |editor3=Newman, William R. |title=Chemical Knowledge in the Early Modern World |journal=Osiris |volume=29 |date=2014 |pages=1–15 |url=https://www.academia.edu/6629576 |last1=Newman |first1=William R. |last2=Mauskopf |first2=Seymour H. |last3=Eddy |first3=Matthew Daniel |pmid=26103744 |doi=10.1086/678110 |s2cid=29035688 |access-date=19 September 2014 |archive-date=30 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730040038/https://www.academia.edu/6629576 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Florin George Calian |url=http://archive.org/details/AlkimiaOperativaAndAlkimiaSpeculativa.SomeModernControversiesOnThe |title=Alkimia Operativa and Alkimia Speculativa. Some Modern Controversies on the Historiography of Alchemy}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Hroncek |first=Susan |date=2017 |title=From Egyptian Science to Victorian Magic: On the Origins of Chemistry in Victorian Histories of Science |url=https://muse.jhu.edu/article/711530 |journal=Victorian Review |volume=43 |issue=2 |pages=213–228 |doi=10.1353/vcr.2017.0032 |s2cid=166044943 |issn=1923-3280 |access-date=28 April 2022 |archive-date=12 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512071829/https://muse.jhu.edu/article/711530 |url-status=live }}</ref>.
==== Hisoblash va Newton mexanikasi ====
1687-yilda [[Isaak Newton]] „Principia Mathematica“ (Matematik asoslar) asarini nashrdan chiqartiradi. Asarda: [[Newton qonunlari]] va [[Newtonning butun olam tortishish qonuni]] kabi muhim hamda muvaffaqiyatli kechgan fizik nazariyalar bayon qilingan.

==== Qon aylanish tizimi ====
William Garvey 1628-yilda „De Motu Cordis“ (Yurak harakati haqida) asarini nashr qildirgan. Ushbu asarda [[umurtqali hayvonlar]]ning [[qon aylanish tizimi]]ni keng oʻrganishga asoslangan xulosalar bayon qilingandi<ref name="Schuster 1996"/>. U [[yurak]], [[arteriya]]lar va tomirlarning qon harakatida markaziy rol oʻynashini aniqlagan va Galenning qonni isitish va sovitish funksiyalari haqidagi fikrlarini tasdiqlay olmagan<ref>Power, d'Arcey. Life of Harvey. Longmans, Green, & co.</ref>. Galen oʻzining tibbiyotga oid asarlarida arteriyalar, tomirlar va nervlarni ruh bilan bogʻliq atamalar yordamida tavsiflagan<ref>{{Cite book|title=Galen on Respiration and the arteries|url=https://archive.org/details/galenonrespirati0000gale|last=Galen|first=David|publisher=Princeton University Press|year=1984|location=UCSC library|page=[https://archive.org/details/galenonrespirati0000gale/page/n214 201]}}</ref>
.

==== Ilmiy jamiyatlar va jurnallar ====

Ilmiy jamiyatlar va mazkur jamiyatlar ilmiy jurnallarining yaratilishi inqilobiy yangilik boʻladi. Bu yangiliklar tarqalishini sezilarli darajada tezlashtirgan. 1660-yilda [[Londonda qirollik jamiyati]] tashkil etilib, 1665-yilda uning birinchi ilmiy jurnali „Philosophical Transactions of the Royal Society“ nashr etilgan<ref>Meyrick H. Carré, "The Formation of the Royal Society" ''History Today'' (Aug 1960) 10#8 pp 564–571.</ref>. Shu yilning oʻzida [[Fransiya]]da birinchi ilmiy jurnal „Journal des sçavans“ chop etilgan. Newton, Descartes, Pascal va Leibniz ishlariga asoslanib, bu davrda ilm-fan zamonaviy matematika, fizika va texnologiyaga qarab borgan. [[Benjammin Franklin]] (1706—1790), [[Leonhard Euler]] (1707—1783), [[Mixail Lomonosov]] (1711—1765) va [[Jean le Rond d'Alembert]] (1717—1783) kabi avlodlar mazkur rivojlanish jarayonini davom ettirganlar{{sfnp|Heilbron|2003|p=741}}. [[Denis Diderot]]ning 1751—1772-yillarda nashr etilgan „Encyclopédie“si bu yangi tushunchalarni keng auditoriyaga yetishiga yordam bergan. Ushbu jarayonning taʼsiri nafaqat ilm-fan va texnologiyaga, balki falsafa ([[Immanuel Kant]], [[David Hume]]), din hamda jamiyat va siyosatga ([[Adam Smith]], [[Voltaire]]) ham tarqalgan.
==== Geologiyadagi rivojlanish ====
Ilmiy inqilob davrida geologiya tizimli ravish qayta tiklanmamagan. Balki [[togʻ jinslari]], [[mineral|minerallar]] va [[relyef]] haqidagi alohida, bir-biridan ayro gʻoyalarning yigʻindisi sifatida mavjud edi. Robert Hooke zilzilalar nazariyasini ishlab chiqdi, Nikolay Steno esa qatlamlarning ustma-ust joylashishi nazariyasini ishlab chiqib, qoldiqlar bir vaqtlar tirik boʻlgan mavjudotlarning qoldiqlari ekanini ilgari surdi. 1681-yilda Tomas Bernetning Muqaddas yer nazariyasi (Sacred Theory of the Earth) asaridan boshlab, tabiiy faylasuflar Yerni vaqt oʻtishi bilan oʻzgarib borgan deb talqin qilishni oʻrganishni boshladilar. Bernet va zamondoshlari Yerning oʻtmishini [[Injil]]da tasvirlangan voqealar orqali talqin qilganlar, ammo ularning ishlari Yer tarixini dunyoviy talqin qilish uchun intellektual asos yaratgan.
=== Ilmiy inqilobdan keyingi davr ===
==== Bioelektrik energiya ====
<nowiki>XVIII</nowiki> asr oxirlarida [[Hugh Williamson]]<ref name="VanderVeer 2011">{{cite journal |last=VanderVeer |first=Joseph B. |title=Hugh Williamson: Physician, Patriot, and Founding Father |journal=Journal of the American Medical Association |volume=306 |issue=1 |date=6 July 2011 |doi=10.1001/jama.2011.933 }}</ref> va [[John Walsh]] kabi tadqiqotchilar elektrning inson tanasiga taʼsiri boʻyicha tajribalar oʻtkazganlar. Keyingi tadqiqotlar [[Luigi Galvani]] va [[Alessandro Volta]] tomonidan olib borilib, Volta „galvanizm“ hodisasining elektr xususiyatini aniqlagan<ref name="Edwards 2021">{{cite web |last=Edwards |first=Paul |title=A Correction to the Record of Early Electrophysiology Research on the 250th Anniversary of a Historic Expedition to Île de Ré |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-03423498/document |publisher=HAL open-access archive |access-date=6 May 2022 |date=10 November 2021 |id=hal-03423498 |archive-date=6 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506153323/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-03423498/document |url-status=live }}</ref><ref name="Bresadola 367–380">{{cite journal |last=Bresadola |first=Marco |title=Medicine and science in the life of Luigi Galvani |journal=Brain Research Bulletin |date=15 July 1998 |volume=46 |issue=5 |pages=367–380 |doi=10.1016/s0361-9230(98)00023-9 |pmid=9739000|s2cid=13035403}}</ref>.
==== Geologiya rivoji ====
[[File:Anoplotherium 1812 Skeleton Sketch.jpg|thumb|Parij havzasidagi qazilma qoldiqlari asosida ''Anoplotherium commune''ning Georges Cuvier tomonidan chizilgan skelet va mushak rekonstruksiyasi, 1812-yil]]
Zamonaviy geologiya, xuddi zamonaviy kimyo kabi, <nowiki>XVIII</nowiki> asr va <nowiki>XIX</nowiki> asrning boshlarida asta-sekin rivojlana boshlagan. [[Benoît de Maillet]] va [[Comte de Buffon]] Yernining yoshini Injil olimlari tasavvurdagi kabi 6 000 yil emas, balki ancha katta deb hisoblaganlar. [[Jean-Étienne Guettard]] va [[Nicolas Desmarest]] Fransiyaning markaziy hududlarini kezib, kuzatuv ishlarini ilk geologik xaritalarga qayd qilib borganlar<ref>{{cite book|last1=Matthew Daniel Eddy|title=The Language of Mineralogy: John Walker, Chemistry and the Edinburgh Medical School 1750–1800|date=2008|publisher=Ashgate|url=https://www.academia.edu/1112014|access-date=19 September 2014|archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903230852/http://www.academia.edu/1112014/The_Language_of_Mineralogy_John_Walker_Chemistry_and_the_Edinburgh_Medical_School_1750-1800_2008_|url-status=live}}</ref>. Kimyoviy tajribalar yordamida [[shotlandiya]]lik [[John Walker]], [[shvetsiya]]lik Torbern Bergman va [[germaniya]]lik [[Abraham Werner]] togʻ jinslari va minerallar uchun har tomonlama mos tasniflash tizimlarini ishlab chiqqanlar{{sfn|Geologiya asoslari|2001|p=5}}. Ana shunday umumiy yutuqlar asnosida <nowiki>XVIII</nowiki> asr oxiriga kelib [[geologiya]] eng ilgʻor sohalardan biriga aylangan. Ilk geologlar, shuningdek Yer tarixini umumlashtirilgan holda talqin qilishni taklif qilgan James Hutton, Georges Cuvier va Alexandre Brongniart (Stenoning ishlari izidan borib) togʻ jinslarining qatlamlarini ular tarkibidagi qoldiqlariga qarab aniqlash mumkinligini taʼkidlaganlar. Ushbu tamoyil birinchi marta [[Parij havzasi]]ning geologiyasini oʻrganishda qoʻllanildi. „Koʻrsatkich qoldiqlar“dan foydalanish geologik xaritalar tuzishda kuchli vosita boʻlib chiqadi, chunki bu geologlarga bir hududdagi jinslarni boshqa, uzoqroq joydagi oʻxshash davr jinslari bilan solishtirish imkoniyatini bergan.

==== Zamonaviy iqtisodiyotning paydo boʻlishi ====
[[Klassik iqtisodiyot]]ning asosi [[Adam Smith]]ning 1776-yilda nashr etilgan „An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations“ (Xalqlar boyligining xususiyati va sabablarini tadqiq qilish) asariga borib taqaladi. Smith [[merkantilizm]]ni tanqid qilib, [[mehnat taqsimoti]] asosida erkin savdo tizimini qoʻllab-quvvatladi. U oʻz manfaatlarini koʻzlab harakat qiluvchi shaxslar bilan tashkil etilgan iqtisodiy tizimlarni tartibga soluvchi „[[koʻrinmas qoʻl]]“ tushunchasini ilgari surgan. Ushbu „koʻrinmas qoʻl“ gʻoyasi 1776-yildagi „Wealth of Nations“ asarining bir bobi markazidagi yoʻqolgan sahifada qayd etilgan boʻlsa-da, Smithning asosiy gʻoyasi sifatida qaraladi.
==== Ijtimoiy fanlar ====
[[Antropologiya]]ga Maʼrifatchilik davrining hosilasi oʻlaroq qaraladi. Aynan shu davrda yevropaliklar inson xulq-atvorini tizimli ravishda oʻrganishga urinishgan. [[Huquqshunoslik]], [[tarix]], [[filologiya]] va [[sotsiologiya]] kabi anʼanaviy yoʻnalishlar shu davrda shakllanib, [[ijtimoiy fanlar]] (tarkibida antropologiya ham mavjud) rivojiga turtki boʻladi.
== <nowiki>XIX</nowiki> asrda ==
{{see|XIX asrda fan}}
<nowiki>XIX</nowiki> asrda fan kasb oʻlaroq shakllana borgan. 1833-yilda [[William Whewell]] „scientist“ (olim) atamasini kiritgan<ref>{{cite encyclopedia | access-date=3 March 2008 | url=http://www.science.uva.nl/~seop/entries/whewell/ | title=William Whewell | encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy | publisher=The Metaphysics Research Lab, Stanford University | date=2000-12-23 | last1=Snyder | first1=Laura J. | archive-date=4 January 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100104025611/http://www.science.uva.nl/~seop/entries/whewell/ | url-status=live }}</ref>, bu atama avvalgi „natural philosopher“ (naturfaylasuf) atamasini muomaladan surib chiqaradi.

=== Fizikadagi yutuqlar ===
[[File:Painting of Volta by Bertini (photo).jpeg|thumb| right | [[Alessandro Volta]] 1801-yilda [[Napoleon]]ga birinchi elektr yacheykasini namoyish etgan.]]

[[Giovanni Aldini]], [[Alessandro Volta]], [[Michael Faraday]], [[Georg Ohm]] va boshqalar [[elektr]] hamda [[magnetizm]] holatini tadqiq qilgan. Michael Faraday, [[Andre-Marie Ampere]], [[James Clerk Maxwell]] va zamondoshlarining tajribalari, nazariyalari hamda kashfiyotlari elektr va magnetizmni birlashtirgan „elektromagnetizm nazariyasi“ yaralishiga olib kelgan. Ushbu nazariya [[Maxvell tenglamalari]]da oʻz aksini topgan. [[Termodinamika]]ning rivoji issiqlik tabiatini tushunishga va energiya tushunchasining aniqlanishiga olib keladi.

=== Neptunning kashf etilishi ===
[[Astronomiya]]da esa [[Neptun]] sayyorasi kashf qilingan{{sfn|Astronomiyadan oʻqish kitobi|1992|p=106}}. <nowiki>XIX</nowiki> asrda astronomiya va [[optika]] rivojlanishi natijasida 1801-yilda birinchi [[asteroid]] ([[1 Ceres]]) va 1846-yilda Neptun aniqlangan.

=== Matematikadagi yutuqlar ===
Matematikada [[murakkab sonlar]] tushunchasi rivojlanadi va keyinchalik bu analitik nazariyalar paydo boʻlishiga olib keladi. [[Giperkompleks sonlar]]dan foydalanish boshlangan. Karl Weierstrass va boshqalar haqiqiy va kompleks oʻzgaruvchilarning funksiyalari uchun „tahlil arifmetizatsiyasi“ni oʻtkazganlar. Deyarli ikki ming yillik turgʻunlikdan soʻng yangi geometrik nazariyalar yuzaga chiqadi. Shuningdek, mantiqning matematik ilmida ham uzoq turgʻunlikdan soʻng inqilobiy yutuqlar yuz bergan. Ammo bu davrning eng muhim qadamlaridan biri elektr fanini yaratganlarning nazariyalari edi. Ularning ishi fizikaning qiyofasini oʻzgartirib, yangi texnologiyalar, jumladan, [[elektr energiyasi]], [[elektr telegraf]], [[telefon]] va [[radio]] yaralishi uchun zamin hozirlagan.

=== Kimyodagi yutuqlar ===
[[File:DIMendeleevCab.jpg|thumb|upright| right | [[Dmitriy Mendeleyev]]]]
Kimyo sohasida [[Dmitriy Mendeleyev]] [[John Dalton]]ning [[atom nazariyasi]] asosida birinchi [[kimyoviy unsur]]larning „[[Kimyoviy elementlar davriy sistemasi|davriy jadvali]]“ ni tuzgan. Shu bilan birga, atom tuzilishi va moddalar xususyatiga oid kashfiyotlar kimyoda ham, fizikada ham yangi yoʻnalishlar paydo boʻlishiga yoʻl ochgan. 1803-yilda Jon Dalton barcha moddalar atomlardan – kimyoviy va fizik xususiyatlarini yoʻqotmasdan kichikroq qismlarga boʻlinmaydigan elementlardan – iborat ekanligi toʻgʻrisidagi gʻoyani taklif etdi. 1869-yilda Mendeleyev Daltonning kashfiyotlariga asoslanib, oʻz jadvalini yaratgan. [[Friedrich Wölher]]ning „mochevina sintezi“ [[organik kimyo]] sohasida yangi tadqiqot yoʻnalishini ochib beradi va <nowiki>XIX</nowiki> asr oxiriga kelib yuzlab organik birikmalar sintez qilindi. <nowiki>XIX</nowiki> asrning soʻnggi yillarida [[kit yogʻi]] resurslarining tugashi ortidan Yerning neft kimyoviy zahiralarini ekspluatatsiya qilish boshlanadi. <nowiki>XX</nowiki> asrga kelib organik kimyo texnologiyalarining [[organizm]]larga qoʻllanishi natijasida [[fiziologik kimyo]], yaʼni [[biokimyo]] paydo boʻlgan<ref>{{Cite journal|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17152615/|title=History of biochemistry|first1=Parduman|last1=Singh|first2=H. S.|last2=Batra|first3=Manisha|last3=Naithani|date=6 January 2004|journal=Bulletin of the Indian Institute of History of Medicine (Hyderabad)|volume=34|issue=1|pages=75–86|via=PubMed|pmid=17152615}}</ref>.

=== Yerning yoshini aniqlash ===
<nowiki>XIX</nowiki> asrning birinchi yarmida geologlar [[Charles Lyell]], [[Adam Sedgwick]] va [[Roderick Murchison]] [[Yevropa]] va [[Shimoliy Amerika]]ning sharqiy qismlaridagi jinslarga yangi tadqiqot metodlarini qoʻlladilar. <nowiki>XIX</nowiki> asrning oʻrtalariga kelib, geologiyada eʼtibor tavsif va tasniflashdan Yer yuzasining qanday oʻzgarishlar yuz berayotganini tushunishga qaratila boshlangan. Togʻlarning hosil boʻlishi, [[zilzila]] va [[vulqon]]lar toʻgʻrsidagi zamonaviy nazariyalar paydo boʻladi. [[Luis Agassiz]] va boshqalar qitʼalarda muzlik davri roʻy berganini aniqlaganlar. Andrew Crombie Ramsay singari „fluvialistlar“ daryo vodiylari million yillar davomida oqib oʻtgan suv taʼsirida hosil boʻlgan deb daʼvo qilganlar. [[Radioaktivlik]]ning kashf etilishi va radiometrik davriy aniqlash metodlarining paydo boʻlishi geologiyadagi inqilobiy yutuqlardan boʻldi. [[Alfred Wegener]]ning 1910-yillardagi „qitʼalar harakat nazariyasi“ dastlab rad etilgan boʻlsa-da<ref>{{Cite web|url=https://pressbooks.howardcc.edu/worldgeography/chapter/chapter-3/|title=Chapter 3 Planet earth and Plate tectonics|first=R. Adam|last=Dastrup|via=pressbooks.howardcc.edu}}</ref>, 1950—1960-yillardagi yangi maʼlumotlar „litosfera plitalari harakati nazariyasi“ paydo boʻlishiga olib kelgan. Bu nazariya oʻsha vaqtdagi turli geologik hodisalar uchun yagona izoh vazifasini oʻtagan va 1960-yillardan buyon geologiyada asosiy nazariya oʻlaroq qabul qilib kelinmoqda<ref>{{Cite web|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/plate-tectonics|title=Plate Tectonics|website=education.nationalgeographic.org}}</ref>.
=== Evolyutsiya va meros ===
[[File:Darwin tree.png|upright|thumb|right|1837-yil iyul oyining o‘rtalarida [[Charles Darwin]] „Transmutation of Species“ asariga bagʻishlangan „B“ daftarini yozishni boshlaydi va 36-sahifada birinchi chizgan evolyutsion daraxti ustida „I think“ deb yozib qoʻyadi.]]
Ilm-fan tarixidagi eng muhim, bahsli va keng qamrovli nazariya [[tabiiy tanlanish]] evolyutsion nazariyasi boʻlishi mumkin. Mazkur nazariya [[Charles Darwin]] va [[Alfred Wallace]] tomonidan mustaqil ravishda ishlab chiqilgan. Nazariya 1859-yilda Darwinning „[[Turlarning kelib chiqishi]]“ kitobida batafsil tavsiflangan. Unda Darvin barcha tirik mavjudotlar, shu jumladan insonlar, xususiyatlari uzoq vaqt davomida tabiiy jarayonlar natijasida shakllanib kelganligi toʻgʻrisidagi gʻoyani ilgari surgan. Hozirgi kunda evolyutsiya nazariyasi [[biologiya]]ning deyarli barcha sohalariga taʼsir koʻrsatgan<ref>{{cite journal |last1=Dobzhansky |first1=Theodosius |year=1964 |title=Biology, Molecular and Organismic |url=http://people.ibest.uidaho.edu/~bree/courses/1_Dobzhansky_1964.pdf |journal=American Zoologist |volume=4 |issue=4 |pages=443–452 |doi=10.1093/icb/4.4.443 |pmid=14223586 |access-date=5 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303220935/http://people.ibest.uidaho.edu/~bree/courses/1_Dobzhansky_1964.pdf |archive-date=3 March 2016 |url-status=dead |doi-access=free |archivedate=2016-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303220935/http://people.ibest.uidaho.edu/~bree/courses/1_Dobzhansky_1964.pdf }}</ref>. Evolyutsiya nazariyasining sof fanlardan tashqari sohalarga boʻlgan taʼsiri sabab nazariya jamiyatning turli qismlari tomonidan turklicha kutib olingan. Kimdir qarshi fikrlar bildirgan boʻlsa, kimdir qoʻllab-quvvatlagan. Yana ushbu nazariya „insonning koinotdagi oʻrni“ haqidagi ommaviy tushunchaga chuqur taʼsir koʻrsatgan. [[Gregor Mendel]] 1866-yilda meros qonuniyatlarini shakllantiradi, bu esa zamonaviy [[genetika]]ga asos boʻladi.

=== Germ nazariyasi ===
Tibbiyot va biologiyada yana bir muhim kashfiyot germ nazariyasinining isbotlanishi boʻldi. Shundan soʻng [[Louis Pasteur]] [[quturish]]ga qarshi birinchi [[vaksina]]ni yaratadi va kimyo sohasida esa [[enantiomerlar|kristallarning asimmetriyasini]] kashf etadi. 1847-yilda [[Vengerlar|venger]] shifokori [[Ignaz Semmelweis]] shifokorlardan ayollarni tugʻruq paytida parvarish qilishdan oldin qoʻllarini yuvishlarini talab qilib, „puerperal isitma“ (tugʻruqdan keyingi yalligʻlanish) holatlarining sezilarli darajada kamayishiga sababchi boʻlgan. Bu kashfiyot germ nazariyasidan oldin amalga oshirilgan. Biroq, Semmelweisning kashfiyotlari zamondoshlari tomonidan eʼtirof qilinmagan, hamda qoʻllarni yuvish faqat britaniyalik [[jarroh]] [[Joseph Lister]]ning 1865-yildagi antiseptik printsiplarini isbotlash kashfiyoti bilan amaliyotga joriy etilgan. Listerning ishlari fransuz biologi Lui Pasteur tomonidan olib borilgan muhim tadqiqotlarga asoslangan edi. Pasteur [[mikroorganizmlar]] bilan kasalliklar oʻrtasidagi bogʻliqlikni aniqlab, tibbiyotda inqilobni amalga oshiradi. Shuningdek, 1880-yilda quturishga qarshi vaksinani ishlab chiqib, profilaktik tibbiyotda eng muhim metodlardan biri yaralishiga sababchi boʻlgan. Pasteur [[sut]] va boshqa [[oziq-ovqat]] mahsulotlari orqali kasalliklarning tarqalishini oldini olish maqsadida [[pastorizatsiya]] jarayonini kashf qilgan<ref>{{cite book | last1=Campbell | first1=Neil A. | first2=Brad | last2=Williamson | first3=Robin J. | last3=Heyden | title=Biology: Exploring Life | publisher=Pearson Prentice Hall | year=2006 | url=http://www.phschool.com/el_marketing.html | isbn=978-0-13-250882-7 | oclc=75299209 | access-date=9 September 2008 | archive-date=2 November 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141102041816/http://www.phschool.com/el_marketing.html | url-status=live }}{{page needed|date=April 2018}}</ref>.
=== Iqtisodiyot maktablari ===
[[Karl Marx]] [[Marksistik iqtisodiyot]] deya nomlanadigan alternariv iqtisodiy nazariyani ishlab chiqqan. Marksistik iqtisodiyotda mehnat qiymati nazariyasiga asoslaniladi va tovarning qiymati uni ishlab chiqarish uchun sarflangan mehnat miqdoriga bogʻliq deb hisoblanadi. Bu aksiomaga koʻra, kapitalizm ishchilar mehnatining toʻliq qiymatini toʻlamasdan foyda yaratish asosida qurilgan edi. Avstriya maktabi Marksistik iqtisodiyotga javoban tadbirkorlikni iqtisodiy rivojlanishning harakatlantiruvchi kuchi deb hisoblagan. Bu esa mehnat qiymati nazariyasini taqdimot va talab tizimi bilan almashtirdi.
=== Psixologiyaning yaralishi ===
1879-yili [[Wilhelm Wundt]] birinchi [[Leipzig]]da psixologik tadqiqot laboratoriyasi tashkil etilgach, [[psixologiya]] mustaqil ilmiy faoliyat oʻlaroq [[falsafa]]dan ajralib chiqa boshlagan. Shuningdek, Hermann Ebbinghaus (xotira tadqiqotlarining pioni), [[Ivan Pavlov]] ([[Shartli reflekslar|shartli reflekslar]]ni kashf etgan), [[William James]] va [[Sigmund Freud]]lar soha rivojiga muhim hissa qoʻshgan. Freudning taʼsiri juda katta boʻlgan, lekin u ilmiy psixologiyadan koʻra, madaniyatda ancha kuchliroq bir ramz sifatida tanilgan.
=== Zamonaviy sotsiologiya ===
Sotsiologiya <nowiki>XIX</nowiki> asrning boshlarida dunyoning zamonaviylashuviga javob sifatida akademik soha oʻlaroq shakllanadi. Ilk sotsiologlardan (masalan, [[Émile Durkheim]]) koʻpchiligi uchun sotsiologiyaning maqsadi [[strukturizm]] boʻlib, ijtimoiy guruhlarning birlashishini anglash va ijtimoiy tarqoqlikka qarshi „antidota“ni ishlab chiqish boʻlgan. [[Max Weber]] jamiyatni [[modernizatsiya]] qilishda [[ratsionalizatsiya]] konseptsiyasi bilan shugʻullangan. Weber individlarni ratsional fikrning „temir qafasida“ tuzoqqa tushirishini taʼkidlagan. Baʼzi sotsiologlar, jumladan, [[Georg Simmel]] va [[Dyuba|W. E. B. Du Bois]], sohada [[mikrosotsiologiya|mikrosotsiologik]], sifatli tahlillarni qoʻllagan. Ushbu kichik yondashuv Amerika sotsiologiyasida muhim rol oʻynagan, [[George Herbert Mead]] va shogirdi [[Herbert Blumer]]ning nazariyalari sotsiologiyada [[ramziy interaksionizm]] yaralishiga olib kelgan. Xususan, Auguste Comte oʻz ishlarida teologik bosqichdan metafizik bosqichga va undan keyin pozitiv bosqichga oʻtish holatlarini tasvirlagan<ref>{{Cite book|title=Natura, cultura e induzione nell'età delle scienze : fatti e idee del movimento scientifico in Francia e Inghilterra|last=Guglielmo|first=Rinzivillo|isbn=978-88-6812-497-7|location=Roma|pages=79–|oclc=913218837|date = 18 May 2015}}</ref>.
=== Romantizm ===
<nowiki>XIX</nowiki> asr boshlaridagi [[romantizm]] harakati, [[Maʼrifatchilik |Maʼrifatchilik davri]]ning anʼanaviy yondashuvlarida kutilmagan yangi yoʻnalishlarni ochish orqali, ilm-fanni qayta shakllanishiga sabab boʻladi. Bu harakat klassik yondashuvlarda koʻzda tutilmagan yangi ilmiy izlanishlarni yuzaga keltirdi va fan sohasiga yangicha nazar solishga turtki boʻlgan. Romantizmning susayishi natijasida 1840-yillardan keyin [[pozitivizm]] harakati intelektualar orasida kengaya boshlagan va taxminan 1880-yilgacha davom etgan. Shu bilan birga, Maʼrifatchilik davriga nisbatan romantistik qarshilik [[Johann Gotfrid Herder]] va keyinchalik [[Wilhelm Dilthey]] singari mutafakkirlarni yetishtirib chiqardi. Ularning asarlari sohaning markazida turuvchi [[madaniyat]] tushunchasiga asos boʻlgan. Odatda, mavzu tarixining katta qismi Gʻarbiy Yevropa va dunyoning qolgan qismi oʻrtasidagi mustamlakachilikka doir toʻqnashuvlarga asoslangan boʻlib, <nowiki>XVIII</nowiki> va <nowiki>XIX</nowiki> asrlar antropologiyasining katta qismi bugungi kunda [[ilmiy irqchilik]] sifatida tasniflanadi. <nowiki>XIX</nowiki> asr oxirida „[[Antropologiya|antropologik]]“ va „[[Etnologiya|etnologik]]“ eʼtiqod oʻrtasida „odamni oʻrganish“ uchun kurashlar boʻlib oʻtgan va bu esa keyinchalik [[Franz Boas]] talabalari tomonidan sohaga kiritilgan [[biologik antropoliya|biologik]] va [[madaniy antropologiya]] oʻrtasidagi boʻlinishda muhim jihatga aylangan.

== <nowiki>XX</nowiki> asrda ==
{{see|XX asrda fan}}
<nowiki>XX</nowiki> asrda fan sezilarli darajada oldinga siljigan. Fizika va hayot haqidagi fanlarda <nowiki>XIX</nowiki> asr yutuqlariga asoslangan yangi radikal ishlanmalar paydo boʻladi<ref>{{Cite book | last = Agar | first = Jon | year = 2012 | title = Science in the Twentieth Century and Beyond | publisher = Polity Press | location = Cambridge | isbn = 978-0-7456-3469-2}}</ref>.
=== Nisbiylik nazariyasi va kvant mexanikasi ===
[[File:Albert Einstein (Nobel).png|thumb|upright|right|Einsteinning 1921-yilda fizika bo‘yicha Nobel mukofotini olganidan keyingi rasmiy portreti]]
<nowiki>XX</nowiki> asrning boshlarida fizikada inqilob boshlanadi. Newtonning uzoq vaqt davomida qabul qilingan nazariyalari har doim ham toʻgʻri boʻlmasligi koʻrsatib berilgan. 1900-yildan boshlab [[Max Planck]], [[Albert Einstein]], [[Niels Bohr]] va boshqalar diskret energetik darajalarni kiritish orqali turli xil noodatiy eksperimental natijalarni tushuntirish uchun kvant nazariyalarini ishlab chiqqanlar{{sfn|Eynshteyn va Nisbiylik nazariyasi|1978|p=7}}. [[Kvant mexanikasi]] nafaqat harakat qonunlarining kichik masshtablarda amal qilmasligini koʻrsatadi. 1915-yilda Einstein tomonidan taklif qilingan [[umumiy nisbiylik nazariyasi]], Newton mexanikasi va [[maxsus nisbiylik nazariyasi]] fazo-vaqtning qoʻzgʻalmas ekanligini ochib beradi{{sfn|Eynshteyn va Nisbiylik nazariyasi|1978|p=8}}. 1925-yilda [[Werner Heisenberg]] va [[Erwin Schrödinger]] kvant mexanikasini ishlab chiqadilar, bu esa oldingi kvant nazariyalari mohiyatini anglashga yordam bergan. Hozirgi vaqtda umumiy nisbiylik nazariyasi va kvant mexanikasi bir-biriga mos kelmaydi, shuning uchun bu ikki nazariyani birlashtirish boʻyicha izlanishlar davom etmoqda<ref>{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/string-theory-about-unravel-180953637/|title=Why String Theory Still Offers Hope We Can Unify Physics|first1=Smithsonian|last1=Magazine|first2=Brian|last2=Greene|website=Smithsonian Magazine}}</ref>.

=== Katta portlash nazariyasi ===
1929-yilda Edwin Hubble tomonidan kuzatilgan [[galaktika]]larning ortga qaytish tezligi ularning qaytgan masofasi bilan musbat holatda ekanligi haqidagi kashfiyot [[koinot]] kengayib borayotganini tushunishga olib kelgan. Bu esa [[Georges Lemaître]] tomonidan [[Katta portlash]] nazariyasining shakllantirilishiga zamin yaratgan. George Gamow, Ralph Alpher va Robert Herman koinotdan tashqarida Katta portlashning dalillari boʻlishi kerakligini hisoblab chiqadilar<ref>{{cite journal | last1=Alpher | first1=Ralph A. | last2=Herman | first2= Robert| year =1948 | title=Evolution of the Universe | journal=[[Nature (journal)|Nature]] | volume=162 | issue=4124| pages=774–775 | doi=10.1038/162774b0 | bibcode=1948Natur.162..774A | s2cid=4113488 }}<br />{{cite journal | last1=Gamow | first1=G. | doi=10.1038/162680a0 | title=The Evolution of the Universe | pmid=18893719 | journal=Nature | year=1948 | volume=162 | issue=4122 | pages=680–682 | bibcode=1948Natur.162..680G | s2cid=4793163 }}</ref>. 1964-yilda [[Arno Penzias]] va [[Robert Wilson]] [[Bell laboratoriyasi]]dagi [[radioteleskop]] (Holmdel Horn antennasi) yordamida koinotdan tashqaridagi 3 kelvinlik shovqinni aniqlaganlar<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/physics/laureates/1978/wilson-lecture.pdf|title=Wilson's 1978 Nobel lecture|website=nobelprize.org|access-date=23 March 2005|archive-date=13 April 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050413230649/http://nobelprize.org/physics/laureates/1978/wilson-lecture.pdf|url-status=live}}</ref>. Mazkur tadqiqot ushbu [[gipoteza]]ni tasdiqlovchi dalil boʻlib, koinotning yoshini aniqlashga yordam bergan bir qator natijalar uchun asos boʻlgan.
=== ''Big Science'' ===
[[File:Trinity Test Fireball 25ms.jpg|thumb| left | [[Atom bombasi]] fizikadagi ''Big Science'' davrini boshlab bergan.]]
1938-yilda [[Otto Han]] va [[Fritz Strassman]] radiokimyoviy usullar yordamida yadro boʻlinishini kashf etganlar. 1939-yilda esa Lis Meitner va Otto Robert Frisch bu jarayonning birinchi nazariy talqinini yozadi, keyinchalik [[Niels Bohr]] va [[John Wheeler]] tomonidan yanada takomillashtiriladi. [[Ikkinchi jahon urushi]] fan rivojlanib, [[radar]] texnologiyalarining amaliy qoʻllanilishi va [[atom bombasi]]ning yaratilishi hamda qoʻllanishiga olib kelgan. Shu vaqt davomida [[Chien-Shiung Wu]] [[Manhattan loyihasi]]ga jalb qilinib, [[gazli diffuziya]] yordamida uran metallini U-235 va U-238 izotoplariga ajratish jarayonini ishlab chiqishda qatnashadi<ref>Ronald K. Smeltzer. "Chien-Shiung Wu." Atomic Heritage Foundation, https://www.atomicheritage.org/profile/chien-shiung-wu {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190915015223/https://www.atomicheritage.org/profile/chien-shiung-wu |date=15 September 2019 }}. Accessed 26 October 2017.</ref>. [[Beta-yemirilish]] va [[kuchsiz oʻzaro taʼsir]] sohalarida tajribaga ega yetuk mutaxassis boʻlgan<ref name="biography.com">Biography.com Editors. "Chien-Shiung Wu." Biography.com, 2 June 2016, https://www.biography.com/people/chien-shiung-wu-053116 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171026054240/https://www.biography.com/people/chien-shiung-wu-053116 |date=26 October 2017 }}.</ref><ref>{{cite journal | doi=10.1063/1.2806727 | title=Chien-Shiung Wu | year=1997 | last1=Garwin | first1=Richard L. | last2=Lee | first2=Tsung-Dao | journal=Physics Today | volume=50 | issue=10 | pages=120–122 | doi-access=free }}</ref>. Chien-Shiung Wu „Vu tajribasi“ni ishlab chiqadi, bu tajriba nazariyotchi fiziklar [[Tsung-Dao Lee]] va [[Chen-Ning Yang]]ga paritet qonunini tajriba asnosida rad etishga imkon bergan. Mazkur tajriba ortidan 1957-yilda [[Nobel mukofoti]]ga sazovor boʻlishgan.

1930-yillarda [[Ernest Lawrence]] tomonidan [[siklotron]] ixtiro qilinishi bilan boshlangan jarayon natijasida urushdan keyin [[fizika]]da „Big Science“ davriga oʻtiladi. Fizikaning asosiy homiysi davlat hukumatlari boʻlgan, chunki ular „asosiy“ tadqiqotlarni qoʻllab-quvvatlash harbiy va sanoat sohalarida foydali texnologiyalarni yaratishga olib kelishini tushunib yetganlar.
=== Genetika sohasidagi yutuqlar ===
[[File:Template from Crick and Watson’s DNA molecular model, 1953. (9660573227).jpg|thumb|right|Watson and Crick 1953-yilda DNKning fizik modelini yaratish uchun yagona asos bo‘lgan Adenin (A) ga o‘xshash ko‘plab alyuminiy andozalaridan foydalangan.]]
<nowiki>XX</nowiki> asrning boshlarida [[irsiyat]]ni oʻrganish 1900-yilda [[Gregor Mendel|Mendel]] tomonidan ishlab chiqilgan irsiyat qonunlarining qayta kashf etilishi orqali asosiy ilmiy tadqiqot sohasiga aylanadi<ref>{{cite book |last=Henig |first=Robin Marantz |title=The Monk in the Garden : The Lost and Found Genius of Gregor Mendel, the Father of Genetics |publisher=Houghton Mifflin |year=2000 |isbn=978-0-395-97765-1 |oclc=43648512 |url=https://archive.org/details/monkingardenlost00heni }}</ref>. <nowiki>XX</nowiki> asrda, fizika va kimyoni integratsiyalashuvi kuzatilgan, kimyoviy xususiyatlar [[atom]]ning elektron tuzilishi natijasida shakllangani tushuntirilgan. [[Linus Poling]]ning „The Nature of the Chemical Bond“ kitobi, kvant mexanikasining tamoyillarini qoʻllab, murakkabroq [[molekula]]lardagi bogʻlanish burchaklarini aniqlashga yordam bergan. Polingning ishlari (1953-yilda Francis Crickning soʻzlariga koʻra), hayotning siri boʻlgan [[DNK]] fizik modelini yaratish bilan yakunlanadi. Oʻsha yilning oʻzida, [[Miller-Urey tajribasi]], birinchi marta dastlabki jarayonlarni simulyatsiya qilish orqali, [[oqsillar]]ning asosiy tarkibiy qismlari, oddiy [[aminokislotalar]], oddiy molekulalardan oʻz-oʻzidan hosil boʻlishi mumkinligini koʻrsatgan, bu esa [[abiogenez]] boʻyicha oʻnlab yillik tadqiqotlarni boshlab bergan. 1953-yilga kelib [[James Watson]] va [[Francis Crick]] Maurice Wilkins va Rosalind Franklinlarning ishlariga asoslanib, DNKning asosiy tuzilishini, hayotning barcha shakllarini ifodalash uchun genetik materialni aniqlashtirib<ref name=WastonCrick/>, DNK tuzilishi qoʻsh spiral holda ekanligini taklif qiladilar. Oʻzlarining mashhur „Nuklein kislotalarining molekulyar tuzilishi“ nomli maqolalarida bu haqda soʻz yuritganlar<ref name=WastonCrick>{{cite journal |doi=10.1038/171737a0 |url=http://www.nature.com/nature/dna50/watsoncrick.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024200745/http://www.nature.com/nature/dna50/watsoncrick.pdf|archive-date=2017-10-24 |title=Molecular Structure of Nucleic Acids: A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid |year=1953 |last1=Watson |first1=J. D. |last2=Crick |first2=F. H. C. |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=171 |issue=4356 |pages=737–738 |pmid=13054692 |bibcode=1953Natur.171..737W |s2cid=4253007 }}</ref>. <nowiki>XX</nowiki> asrning oxirlarida, genetik muhandislik imkoniyatlari birinchi marta amaliyotga tatbiq etilgan. 1990-yilda inson genomini toʻliq xaritaga solish boʻyicha xalqaro miqyosdagi katta saʼy-harakatlar boshlanadi ([[„Inson genomi“ loyihasi]]). [[Ekologiya]] sohasi <nowiki>XIX</nowiki> asr oxiri va <nowiki>XX</nowiki> asr boshlarida [[Evolutsiya|Darvinning evolyutsion nazariyasi]] va Humboldtning [[biogeografiya]]sining sintezidan kelib chiqqan deb hisoblanadi<ref>{{Cite book |last=Cittadino |first=Eugene |title=Nature as the laboratory: Darwinian plant ecology in the German Empire, 1880-1900 |date=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-52486-5 |location=Cambridge}}</ref>. Ekologiya sohasining rivojlanishida [[mikrobiyologiya]] va [[tuproqshunoslik]], [[Louis Pasteur]] va Ferdinand Cohn ishlaridagi hayot sikli tushunchasi ham juda muhim rol oʻynagan<ref>{{Cite journal |last=Ackert |first=Lloyd T. |date=2007-03-01 |title=The "Cycle of Life" in Ecology: Sergei Vinogradskii's Soil Microbiology, 1885–1940 |url=https://doi.org/10.1007/s10739-006-9104-6 |journal=Journal of the History of Biology|volume=40 |issue=1 |pages=109–145 |doi=10.1007/s10739-006-9104-6 |s2cid=128410978 |issn=1573-0387}}</ref>. „Ekologiya“ soʻzi [[Ernst Haeckel]] tomonidan kiritilgan boʻlib, uning tabiatga nisbatan umumiy va Darvinning nazariyasiga oid xolis qarashlari ekologik fikrlashning yoyilishida muhim oʻrin tutgan<ref>{{Cite book |last=Egerton |first=Frank N. |title=Roots of ecology: antiquity to Haeckel |date=2012 |publisher=University of California press |isbn=978-0-520-27174-6 |location=Berkeley}}</ref>. Atom davrida radioizotoplar yordamida oziq-ovqat zanjirlarini vizuallashtirish orqali ekotizim ekologiyasi sohasi yuzaga kelgan va 1970-yillarga kelib ekotizim ekologiyasi global atrof-muhit boshqaruviga katta taʼsir koʻrsatgan<ref>{{Cite book |last=Martin |first=Laura J. |title=[[Wild by Design]]: The Rise of Ecological Restoration |date=2022 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-97942-0 |location=Cambridge, Massachusetts}}</ref>.
=== Kosmik tadqiqotlar ===
1925-yilda [[Cecilia Payne-Gaposchkin]] yulduzlarning asosan [[vodorod]] va [[geliy]]dan tashkil topganini aniqladi<ref>Erik Gregersen. "Cecilia Payne-Gaposchkin | American Astronomer." Encyclopædia Britannica, https://www.britannica.com/biography/Cecilia-Payne-Gaposchkin {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181008214403/https://www.britannica.com/biography/Cecilia-Payne-Gaposchkin |date=8 October 2018 }}.</ref>. Astronom [[Henry Norris Russell]] uning doktorlik dissertatsiyasida bu kashfiyotini nashr qilishdan qaytaradi, chunki oʻsha paytda yulduzlarning tarkibi Yer bilan bir xil deb hisoblangan edi<ref name="newn.cam.ac.uk">Rachael Padman. "Cecilia Payne-Gaposchkin (1900–1979)." Newnham College Biographies, 2004, http://www.newn.cam.ac.uk/about/history/biographies/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170325225822/http://www.newn.cam.ac.uk/about/history/biographies/ |date=25 March 2017 }}.</ref>. Biroq, toʻrt yil oʻtgach, 1929-yilda Henry Norris Russell boshqa bir mantiqiy asos bilan xuddi shu xulosaga keladi va kashfiyot nihoyat qabul qilinadi<ref name="newn.cam.ac.uk"/>.

=== Neyrobiologiya alohida fan sifatida ===

[[Neyronlar]] va [[Nerv sistemasi|nerv tizimi]]ni oʻrganish <nowiki>XX</nowiki> asrda tobora aniq va molekulyar tarzda amalga oshirilgan. Masalan, 1952-yilda [[Alan Lloyd Hodgkin]] va [[Andrew Huxley]] kalamarning gigant [[akson|aksonlar]]idagi neyronlarda elektr signallarining uzatilishiga oid matematik modelni taqdim etib, mazkur modelni „[[nerv impulsi]]“ deb ataganlar. Hodisaning qanday boshlanishi va tarqalishi toʻgʻrisidagi bu model [[Hodgkin-Huxley modeli]] deb nomlanadi. 1961–1962-yillarda Richard FitzHugh va J. Nagumo Hodgkin-Huxley modelini soddalashtirganlar, ushbu model [[FitzHugh–Nagumo modeli]] deb ataladi. 1962-yilda Bernard Katz neyronlar orasidagi [[sinaps]] maydoni boʻylab [[neyrotransmissiya]]ni modellashtirgan. 1966-yildan boshlab, [[Eric Kandel]] va hamkorlari ''Aplysia''da oʻrganish va xotira saqlash bilan bogʻliq neyronlardagi biokimyoviy oʻzgarishlarni tekshirishgan. 1981-yilda Catherine Morris va Harold Lecar bu modellarni Morris–Lecar modeli oʻlaroq birlashtiradilar. Oʻzgarishlar koʻplab biologik neyron modellari va neyron hisoblash modellari yaratilishiga olib kelgan. [[Neyrobiologiya]] mustaqil soha oʻlaroq qayd etila boshlangan. Eric Kandel va hamkorlari [[David Rioch]], [[Francis Schmitt]] va [[Stephen Kuffler]]ni ushbu sohani shakllantirishda muhim rol oʻynagan shaxslar sifatida eslab oʻtishadi<ref name=Rioch>{{Cite journal|last1=Cowan|first1=W.M. |last2=Harter|first2=D.H.|last3=Kandel|first3=E.R.|date=2000|title=The emergence of modern neuroscience: Some implications for neurology and psychiatry|journal=Annual Review of Neuroscience|volume=23|pages=345–346 |doi=10.1146/annurev.neuro.23.1.343|pmid=10845068}}</ref>.
=== Plitalar tektonikasi ===
Geologlar [[plitalar tektonikasi]]ni qabul qilishi bilan bu soha [[togʻ jinslari]]ni oʻrganishdan Yerni butun bir [[sayyora]] sifatida tadqiq qilishgacha kengayadi. [[Geomorfologiya|Yerning ichki tuzilishini]] [[Geofizika|geofizik]] jihatdan oʻrganish, geologiyani [[meteorologiya]] va [[okeanografiya]] bilan birlashtirib „Yer haqidagi fanlar“ deb atash, shuningdek, Yerni [[Quyosh tizimi]]dagi boshqa toshsimon sayyoralar bilan taqqoslab oʻrganish kabi sohalar ahamiyatli boʻlgan.
=== Yutuqlarning tatbiq etilishi ===
<nowiki>XX</nowiki> asrda juda koʻp yangi texnologiyalar ishlab chiqilgan. [[Elektr energiyasi]], [[elektr chirogʻi]], [[avtomobil]] va [[fonograf]] kabi texnologiyalar, <nowiki>XIX</nowiki> asrning oxirida ishlab chiqilgan boʻlib, mukammallashtiriladi va butun dunyo boʻylab qoʻllanila boshlanadi. Birinchi avtomobilni [[Karl Benz]] 1885-yilda taqdim etgan<ref>American Society of Mechanical Engineers. [https://www.asme.org/topics-resources/content/karl-benz Karl Benz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211128084747/https://www.asme.org/topics-resources/content/karl-benz |date=28 November 2021 }}.</ref>. Birinchi [[samolyot]] parvozi 1903-yilda amalga oshirilgan, va asr oxiriga kelib samolyotlar bir necha soat ichida minglab kilometrlarni bosib oʻta boshlagan. [[Radio]], [[televizor]] va [[kompyuter]]larning rivojlanishi axborot tarqatish tizimida katta oʻzgarishlarga olib kelgan. Biologiya sohasidagi yutuqlar oziq-ovqat ishlab chiqarishni sezilarli darajada oshirishga, shuningdek, polio kabi kasalliklar yoʻqolishiga olib keldi, bu esa Dr. Jonas Salkning yutuqlari hisoblanadi. Genlarni xaritalash va genlarni ketma-ketlashtirish texnologiyalari, Dr. Mark Skolnik va Dr. Walter Gilbert tomonidan ixtiro qilingan. Kompyuter fanlari: [[nazariy lingvistika]], [[diskret matematika]] va [[elektrotexnika]] asosida qurilgan, hisoblash tabiati va chegaralarini oʻrganadi.  [[Hisoblash nazariyasi]], hisoblash murakkabligi, maʼlumotlar bazasi dizayni, kompyuter tarmoqlari, sunʼiy intellekt va kompyuter apparatini loyihalash ostsohalar qatoriga kiradi. Hisoblash sohasidagi yutuqlar ilmiy rivojlanishga katta hissa qoʻshgan sohalardan biri – ilmiy maʼlumotlarni keng miqyosda saqlash imkoniyatini yaratishdir.

Einsteinning „On the Quantum Theory of Radiation“ nomli maqolasi [[foton|fotonlar]]ning stimulatsiyalangan [[emissiya]]sining prinsiplari haqida tushuncha beradi. Bu tushuncha [[laser]] (radiatsiyaning stimulatsiyalangan emissiyasi orqali yorugʻlikni kuchaytirish) va optik kuchaytirgich ixtirosiga olib keladi, bu esa [[Axborot asri]]ning boshlanishiga sabab boʻladi<ref>{{Cite news|last=Hecht|first=Jeff|date=10 August 2016|title=The Bandwidth Bottleneck That is Throttling the Internet .|work=Scientific American}}</ref>. Fiber-optik tarmoqlarning [[Internet]]ning katta hajmini uzatishiga imkon beradigan narsa – optik kuchaytirishdir.

Elektromagnit radiatsiyaning simsiz uzatilishiga va global mobil aloqa tarmoqlariga asoslangan mobil telefon, internetga kirishning asosiy vositasiga aylanadi<ref>{{cite news |last1=Handley |first1=Lucy |title=Nearly three quarters of the world will use just their smartphones to access the internet by 2025 |url=https://www.cnbc.com/2019/01/24/smartphones-72percent-of-people-will-use-only-mobile-for-internet-by-2025.html |access-date=28 September 2022 |work=CNBC |archive-date=28 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220928214700/https://www.cnbc.com/2019/01/24/smartphones-72percent-of-people-will-use-only-mobile-for-internet-by-2025.html |url-status=live }}</ref>.
=== Siyosatshunoslik va iqtisodiyotdagi yutuqlar ===

<nowiki>XX</nowiki> asrda siyosatshunoslikda [[ideologiya]], bixeviorizm va [[xalqaro munosabatlar]]ni oʻrganish natijasida: ratsional tanlov nazariyasi, ovoz berish nazariyasi, [[oʻyinlar nazariyasi]] (bu iqtisodiyotda ham qoʻllanilgan), [[pseffologiya]], [[siyosiy geografiya]]/[[geosiyosat]], [[siyosiy antropologiya]]/[[siyosiy psixologiya]]/[[siyosiy sotsiologiya]], siyosiy iqtisodiyot, [[siyosat tahlili]], [[davlat boshqaruvi]], taqqoslamali siyosiy tahlil va tinchlik oʻrganish/konflikt tahlili kabi bir qator yangi kichik fanlar paydo boʻlgan. Iqtisodiyotda esa, [[John Maynard Keynes]] 1920-yillarda [[mikroiqtisodiyot]] va [[makroiqtisodiyot]] tushunchalarini ajratgan. [[Keyenscha iqtisodiyot]]ga koʻra, makroiqtisodiy tendensiyalar shaxslarning iqtisodiy qarorlarini toʻliq oʻzgartirishi mumkin. Hukumatlar tovarlar boʻyicha [[yalpi talab]]ni oshirishga yordam berishi kerak, chunki bu iqtisodiy kengayishni ragʻbatlantiradi. [[Ikkinchi jahon urushi]]dan keyin [[Milton Friedman]] [[monetarizm]] tushunchasini kashf etgan. Monetarizm pulning taklif va talabidan foydalanib iqtisodiy faoliyatni boshqarishga qaratilgan. 1970-yillarda monetarizm taʼminot tomonidagi iqtisodiyotga aylanib, soliqlarni kamaytirishni iqtisodiy kengayish uchun kerakli pul miqdorini koʻpaytirish vositasi sifatida taqdim etilgan.

=== Psixologiya, sotsiologiya va antropologiya sohasidagi yutuqlar ===

<nowiki>XX</nowiki> asrda [[psixologiya]]da [[Sigmund Freud|Freud]]ning nazariyalarini oʻta ilmiy emas deb rad etish va [[Edward Titchener]]ning ongni atomistik tarzda oʻrganishiga qarshi reaksiya yuzaga kelgan. Mazkur reaksiya John Watson tomonidan [[bixeviorizm]] nazariyasining shakllanishiga olib kelgan va [[Burrhus Skinner]] tomonidan ommalashtirilgan. „Ong“ haqidagi ilmiy bilimlar [[Metafizika|metafizik]] deb hisoblanib, unga erishish imkonsiz deb topilgan. <nowiki>XX</nowiki> asrning soʻnggi oʻn yilliklarida kognitiv fanlar rivojlangan. Miya faoliyatini vizualizatsiya qilishning yangi usullari, masalan, [[Pozitron emissiya tomografiyasi (PET)|PET]] va [[Kompyuter tomografiyasi|CAT skanerlari]] taʼsir koʻrsata boshlagan va baʼzi tadqiqotchilar ongni kognitiv oʻrganish oʻrniga miyani oʻrganish orqali tahlil qilishni boshlaganlar. Ushbu yangi tadqiqot shakllari inson ongini kengroq tushunish mumkinligi va buni boshqa ilmiy sohalarga, masalan, sunʼiy intellektga qoʻllash mumkinligi taxmin qilinadi. Evolyutsion nazariya xulq-atvorni oʻrganishda qoʻllanilib, antropologiya va psixologiya shakllanishiga sabab boʻlgan. Fizik antropologiya esa, evolyutsion biologiya elementlarini oʻz ichiga olgan biologik antropologiyaga aylangan<ref>{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ajpa.21438|title=The new biological anthropology: Bringing Washburn's new physical anthropology into 2010 and beyond-The 2008 AAPA luncheon lecture|first=Agustin|last=Fuentes|date=6 January 2010|journal=American Journal of Physical Anthropology|volume=143|issue=S51|pages=2–12|via=CrossRef|doi=10.1002/ajpa.21438|pmid=21086524 }}</ref>.

1940- va 1950-yillarda amerika sotsiologiyasi [[Talcott Parsons]] tomonidan boshqarilgan, u jamiyatning struktural integratsiyasini ragʻbatlantiruvchi jihatlar „funksional“ligi toʻgʻrisidagi fikrni ilgari surgan.

<nowiki>XX</nowiki> asrning oʻrtalarida, ilgari antropologik va etnografik tadqiqotlarning koʻplab metodologiyalari tadqiqot etikasiga eʼtibor qaratilgan holda qayta baholangan, shu bilan birga tadqiqot doirasi „primitiv madaniyatlar“ni oʻrganishdan oʻtib kengayib borgan.

== <nowiki>XXI</nowiki> asrda ==
<nowiki>XXI</nowiki> asrning boshlarida <nowiki>XX</nowiki> asr fizikasida paydo boʻlgan baʼzi tushunchalar isbotlanadi. 2012-yil 4-iyulda [[CERN]] [[katta adron kollayderi]]da ishlaydigan fiziklar [[Higgs bozoni]]ga juda oʻxshash yangi subatom zarracha kashf etilganini eʼlon qilishadi<ref name="nytimes.com">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/07/05/science/cern-physicists-may-have-discovered-higgs-boson-particle.html?pagewanted=3&_r=1&ref=science |work=The New York Times |first=Dennis |last=Overbye |title=Physicists Find Particle That Could Be the Higgs Boson |date=4 July 2012 |access-date=7 June 2021 |archive-date=7 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607031642/https://www.nytimes.com/2012/07/05/science/cern-physicists-may-have-discovered-higgs-boson-particle.html?pagewanted=3&_r=1&ref=science |url-status=live }}</ref> va buni keyingi yilning mart oyida tasdiqlaydilar<ref>{{Cite web |last=O'Luanaigh |first=Cian |date=2013-03-14 |title=New results indicate that new particle is a Higgs boson |url=https://home.web.cern.ch/news/news/physics/new-results-indicate-new-particle-higgs-boson |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020000722/http://home.web.cern.ch/about/updates/2013/03/new-results-indicate-new-particle-higgs-boson |archive-date=2015-10-20 |access-date=2024-05-25 |website=[[CERN]]|type=Press release}}</ref>. Gravitatsiya toʻlqinlari birinchi marta 2015-yil 14-sentyabrda aniqlangan<ref>{{cite journal |title=Einstein's gravitational waves found at last |journal=Nature News |url=http://www.nature.com/news/einstein-s-gravitational-waves-found-at-last-1.19361 |date=11 February 2016 |last1=Castelvecchi |first1=Davide |last2=Witze |first2=Alexandra |doi=10.1038/nature.2016.19361 |s2cid=182916902 |access-date=25 May 2016}}</ref>.

„Inson genomi“ loyihasi 2003-yilda yakunlangani eʼlon qilinadi<ref>{{Cite web |title=Human Genome Project Fact Sheet |url=https://www.genome.gov/about-genomics/educational-resources/fact-sheets/human-genome-project |access-date=2024-05-26 |website=genome.gov}}</ref>. 2012-yilda ishlab chiqilgan CRISPR genini tahrirlash texnikasi olimlarga DNKni aniq va oson oʻzgartirishga imkon berdi va yangi tibbiyotning rivojlanishiga olib keldi<ref>{{Cite web |last=Owens |first=Rebecca |date=2020-10-08 |title=Nobel prize: who gets left out? |url=http://theconversation.com/nobel-prize-who-gets-left-out-147759 |access-date=2024-05-26 |website=The Conversation}}</ref>. 2020-yilda tirik robotlarning yangi sinfi – [[ksenobotlar]] ixtiro qilindi<ref>{{Cite web |last=Brown |first=Joshua E. |date=2020-01-13 |title=Team Builds the First Living Robots |url=https://www.uvm.edu/news/story/team-builds-first-living-robots |access-date=2024-05-26 |website=The University of Vermont}}</ref>; reproduktiv imkoniyatlar keyingi yili joriy etildi<ref>{{Cite web |last=Brown |first=Joshua |date=2021-11-29 |title=Team builds first living robots—that can reproduce |url=https://wyss.harvard.edu/news/team-builds-first-living-robots-that-can-reproduce/ |access-date=2024-05-26 |website=Wyss Institute}}</ref>.

Ijobiy psixologiya 1998-yilda [[Martin Seligman]] tomonidan asos solingan psixologiya tarmogʻi boʻlib, baxt, ruhiy farovonlik va ijobiy inson faoliyatini oʻrganish bilan shugʻullanadi va <nowiki>XX</nowiki> asr psixologiyasining ruhiy kasallik va disfunksiyaga boʻlgan eʼtiboriga javobdir<ref>{{Cite web |last=Gibbon |first=Peter |title=Martin Seligman and the Rise of Positive Psychology |url=https://www.neh.gov/article/martin-seligman-and-rise-positive-psychology |access-date=2024-05-26 |website=The National Endowment for the Humanities}}</ref>.
== Yana qarang ==
*[[Nobel mukofoti sovrindorlari roʻyxati]]
== Manbalar ==
=== Snoskalar ===
{{manbalar}}
=== Adabiyotlar ===
* {{Cite book |last=Bruno |first=Leonard C. |url=https://archive.org/details/landmarksofscien0000brun |title=The Landmarks of Science |year=1989 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-2137-6 |author-link=Leonard C. Bruno |url-access=registration}}
* {{Cite book |title=The Oxford Companion to the History of Modern Science |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_s7n3 |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=978-0-19-511229-0 |editor-last=Heilbron |editor-first=John L.}}
* {{Cite book |last1=Needham |first1=Joseph |series=[[Science and Civilisation in China]] |last2=Wang |first2=Ling |publisher=Cambridge University Press |year=1954 |volume=1 |title=Introductory Orientations |author-link=Joseph Needham}}
* {{Cite book |last=Needham |first=Joseph |series=[[Science and Civilisation in China]] |date=1986a |volume=3 |title=Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth |location=Taipei |publisher=Caves Books Ltd.}}
* {{Cite book |last=Needham |first=Joseph |series=[[Science and Civilisation in China]] |date=1986c |volume=4 |title=Physics and Physical Technology, Part 2, Mechanical Engineering |location=Taipei |publisher=Caves Books Ltd.}}
* {{Cite book |last1=Needham |first1=Joseph |series=[[Science and Civilisation in China]] |last2=Robinson |first2=Kenneth G. |last3=Huang |first3=Jen-Yü |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |volume=7 |title=Science and Chinese society |chapter=General Conclusions and Reflections}}
* {{Cite book |last=Sambursky |first=Shmuel |title=Physical Thought from the Presocratics to the Quantum Physicists: an anthology selected, introduced and edited by Shmuel Sambursky |publisher=Pica Press |year=1974 |isbn=978-0-87663-712-8 |url=https://archive.org/details/physicalthoughtf0000unse/page/584 |page=584}}
* {{cite book |title=Geometriya |last=Sayfullayeva |first=Habiba |url=https://n.ziyouz.com/books/kollej_va_otm_darsliklari/matematika/Geometriya%20(H.Sayfullayeva).pdf  |language=oʻzbekcha|publisher=Oʻqituvchi |year=2005 |pages=128 |ref=Geometriya }}
* {{cite book |title= Mantiq|last=Sharipov|first=Mamatxon|last2=Fayzixoʻjayeva|first2=Dilbar|url=https://n.ziyouz.com/books/kollej_va_otm_darsliklari/mantiq/Mantiq%20(M.Sharipov,%20D.Fayzixo'jayev).pdf|language=oʻzbekcha |publisher=G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi |year=2004 |pages=216 |isbn= 5-635-02233-2|ref=Mantiq}}
* {{cite book |title=Astronomiyadan oʻqish kitobi |last=Mamadazimov|first=Mamadmuso|url=https://n.ziyouz.com/books/aniq_fanlar/Mamadmuso%20Mamadazimov.%20Astronomiyadan%20o'qish%20kitobi.pdf |language=oʻzbekcha  |publisher=Oʻqituvchi|year=1992|pages=|isbn=5-645-01518-Х
|ref=Astronomiyadan oʻqish kitobi}}
* {{cite book |title=Eynshteyn va Nisbiylik nazariyasi |last=Bekjonov|first=Rahim |url=https://n.ziyouz.com/books/aniq_fanlar/Rahim%20Bekjonov.%20Eynshteyn%20va%20Nisbiylik%20nazariyasi.pdf |language=oʻzbekcha  |publisher=Oʻqituvchi|year=1978 |pages= |isbn=234|ref=Eynshteyn va Nisbiylik nazariyasi}}
* {{Cite book |last1= Gunnar|first1= Skirbekk|last2=Gilje|first2=Nils|title=Falsafa tarixi|url=https://n.ziyouz.com/books/falsafa/Gunnar%20Skirbekk,%20Nils%20Gilye.%20Falsafa%20tarixi.pdf |language=oʻzbekcha  |publisher=Sharq |year=2002 |pages=720 |isbn=|ref=Falsafa tarixi}}
*{{Kitob manbasi |title=Geologiya asoslari|ref=Geologiya asoslari |last=Joʻliyev |first= A.X |last2=Soatov |first2= A.|last3=Yusupov |first3= R.|year=2001 |url=https://n.ziyouz.com/books/kollej_va_otm_darsliklari/geologiya/Geologiya%20asoslari%20(A.Jo'liyev,%20A.Soatov,%20R.Yusupov).pdf |language=oʻzbekcha   |publisher=Oʻzbekiston Milliy universiteti bosmaxonasi |pages=148}}

== Qoʻshimcha adabiyotlar ==
{{refbegin|30em}}
* Agar, Jon (2012) ''Science in the Twentieth Century and Beyond'', Polity Press. {{ISBN|978-0-7456-3469-2}}.
* [[Joseph Agassi|Agassi, Joseph]] (2007) ''Science and Its History: A Reassessment of the Historiography of Science'' (Boston Studies in the Philosophy of Science, 253) Springer. {{ISBN|978-1-4020-5631-4}}.
* {{cite book |author=Boorstin, Daniel|title=The Discoverers : A History of Man's Search to Know His World and Himself |url=https://archive.org/details/discoverers00boor|url-access=registration|year=1983 |publisher=Random House |isbn=978-0-394-40229-1|author-link=Daniel J. Boorstin|oclc=9645583}}
* Bowler, Peter J. (1993) ''The Norton History of the Environmental Sciences''.
* Brock, W.H. (1993) ''The Norton History of Chemistry''.
* [[Bronowski|Bronowski, J.]] (1951) ''The Common Sense of Science'' Heinemann. {{ISBN|978-84-297-1380-0}}. (Includes a description of the history of science in England.)
* Byers, Nina and Gary Williams, ed. (2006) ''Out of the Shadows: Contributions of Twentieth-Century Women to Physics'', [http://www.cambridge.org/us/catalogue/catalogue.asp?isbn=978-0521821971 Cambridge University Press] {{ISBN|978-0-521-82197-1}}
* Herzenberg, Caroline L. (1986). ''Women Scientists from Antiquity to the Present'' Locust Hill Press {{ISBN|978-0-933951-01-3}}
* {{cite book|first=Thomas S. |last=Kuhn| author-link=Thomas S. Kuhn |year=1996|title=The Structure of Scientific Revolutions| publisher=University of Chicago Press| edition=3rd| isbn=978-0-226-45807-6|title-link=The Structure of Scientific Revolutions}}
* [[Deepak Kumar (historian)|Kumar, Deepak]] (2006). ''Science and the Raj: A Study of British India'', 2nd edition. Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-568003-4}}
* [[Imre Lakatos|Lakatos, Imre]] (1978). ''History of Science and its Rational Reconstructions'' published in ''The Methodology of Scientific Research Programmes: Philosophical Papers Volume 1''. Cambridge University Press
* Levere, Trevor Harvey. (2001) ''Transforming Matter: A History of Chemistry from Alchemy to the Buckyball''
* {{cite book |editor1-last=Lindberg |editor1-first=David C. |editor1-link=David C. Lindberg |editor2-last=Shank |editor2-first=Michael H. |series=The Cambridge History of Science |publisher=Cambridge University Press |volume=2 |title=Medieval Science |year=2013 |isbn=978-0-521-59448-6 |doi=10.1017/CHO9780511974007}}
* Lipphardt, Veronika/Ludwig, Daniel, [http://ieg-ego.eu/en/threads/theories-and-methods/knowledge-transfer/veronika-lipphardt-david-ludwig-knowledge-transfer-and-science-transfer?set_language=en&-C= ''Knowledge Transfer and Science Transfer''], [http://www.ieg-ego.eu/ EGO – European History Online], Mainz: [http://www.ieg-mainz.de/likecms/index.php Institute of European History], 2011, retrieved: 8 March 2020 ([https://d-nb.info/1036246817/34 pdf]).
* Margolis, Howard (2002). ''It Started with Copernicus''. [[McGraw-Hill]]. {{ISBN|978-0-07-138507-7}}
* Mayr, Ernst. (1985). ''The Growth of Biological Thought: Diversity, Evolution, and Inheritance''.
* North, John. (1995). ''The Norton History of Astronomy and Cosmology''.
* Nye, Mary Jo, ed. (2002). ''The Cambridge History of Science, Volume 5: The Modern Physical and Mathematical Sciences''
* Park, Katharine, and Lorraine Daston, eds. (2006) ''The Cambridge History of Science, Volume 3: Early Modern Science''
* Porter, Roy, ed. (2003). ''The Cambridge History of Science, Volume 4: The Eighteenth Century''
* [[George Rousseau|Rousseau, George]] and [[Roy Porter]], eds. 1980). ''The Ferment of Knowledge: Studies in the Historiography of Science'' Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-22599-1}}
* Slotten, Hugh Richard, ed. (2014) ''The Oxford Encyclopedia of the History of American Science, Medicine, and Technology''.
{{refend}}

== Havolalar == 
{{Commons|History of science|Fan tarixi}}
{{Wikiquote}}
* [https://www.thebritishacademy.ac.uk/blog/what-is-the-history-of-science/ 'What is the History of Science', British Academy]
* [https://www.bshs.org.uk/ British Society for the History of Science]
* [http://www.crhst.cnrs.fr The CNRS History of Science and Technology Research Center] in Paris (France) {{in lang|fr}}
* [[Henry Smith Williams]], [https://web.archive.org/web/19991006233503/http://www.worldwideschool.org/library/catalogs/bysubject-sci-history.html ''History of Science'', Vols 1–4],
* [http://nistdigitalarchives.contentdm.oclc.org/ Digital Archives of the National Institute of Standards and Technology (NIST)]
* [http://lhldigital.lindahall.org/cdm/search/collection/astro_early!astro_atlas!color!earththeory!eng_tech!math!nat_hist!physics!philsci/order/title/ad/asc Digital facsimiles of books from the History of Science Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200113061229/http://lhldigital.lindahall.org/cdm/search/collection/astro_early!astro_atlas!color!earththeory!eng_tech!math!nat_hist!physics!philsci/order/title/ad/asc |date=13 January 2020 }}, Linda Hall Library Digital Collections
* [http://www.dhstweb.org/ Division of History of Science and Technology of the International Union of History and Philosophy of Science]
* [https://gigancinauki.pl/ge/ Giants of Science (website of the Institute of National Remembrance)]
* [http://digital.lib.usu.edu/cdm/landingpage/collection/History_sci History of Science Digital Collection: Utah State University] – Contains primary sources by such major figures in the history of scientific inquiry as Otto Brunfels, Charles Darwin, Erasmus Darwin, Carolus Linnaeus Antony van Leeuwenhoek, Jan Swammerdam, James Sowerby, Andreas Vesalius, and others.
* [http://www.hssonline.org/ History of Science Society ("HSS")] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200915192429/https://hssonline.org/ |date=15 September 2020 }}
* [http://www.idtc-iuhps.com/ Inter-Divisional Teaching Commission (IDTC) of the International Union for the History and Philosophy of Science (IUHPS)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200113061501/http://www.idtc-iuhps.com/ |date=13 January 2020 }}
* [https://web.archive.org/web/20120322231834/http://www.aihs-iahs.org/ International Academy of the History of Science]
* [http://ihpst.net/ International History, Philosophy and Science Teaching Group]
* [http://data.isiscb.org/ IsisCB Explore: History of Science Index] An open access discovery tool
* [http://www.museogalileo.it/ Museo Galileo – Institute and Museum of the History of Science in Florence, Italy]
* [https://www.archives.ucar.edu/ National Center for Atmospheric Research (NCAR) Archives]
* [http://nobelprize.org/ The official site of the Nobel Foundation]. Features biographies and info on Nobel laureates
* [http://trailblazing.royalsociety.org The Royal Society, trailblazing science from 1650 to date] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150818210315/http://trailblazing.royalsociety.org/ |date=18 August 2015 }}
* [http://www.vega.org.uk/ The Vega Science Trust] Free to view videos of scientists including Feynman, Perutz, Rotblat, Born and many Nobel Laureates.
* [https://www.gutenberg.org/ebooks/73605 A Century of Science in America: with special reference to the American Journal of Science, 1818-1918]
{{Authority control}}

[[Turkum:Fan tarixi]]
[[Turkum:Ilmiy tadqiqotlar]]